Й__ттисуда уй__ур йезилирини__ п__йда болуши



Йәттисуда уйғур йезилириниң пәйда болуши

 

Мәркизий Азиядики әң қедимий түркий тиллиқ хәлиқләрниң бири уйғурлар болуп, уларниң асасий қисми Шәрқий Түркстанда, йәни Хитай Хәлиқ Жумһурийитиниң Шинжаң Уйғур Автоном Районида яшаватса, йәнә бир қисми Қазақстан Жумһурийитидә истиқамәт қиливатиду. Қазақстан уйғурлириниң бесим көпчилиги Жумһурийәтниң жәнубий-шәрқий қисмидики Йәттису тәвәсигә ( шималида Балқаш көли, шималий-шәриқтә Сесиқкөл билән Алакөл, жәнубий-шәриқтә Жуңғар Алитеғи, жәнупта, уйғурлар «Тәңри ата» яки «Тәңритағлири » дәп атайдиған Тянь-Шань теғиниң шималий қисми – кәтмән теғиниң тизмилири жайлашқан йәр болуп, униң нами мәзкүр йәрдә ақидиған Или, Қаратал, Буйен, Ақсу, Лепси, Басқан вә Сарқанд дегән чоң йәттә дәрияниң саниға бағлиқ пәйда болған ) орунлашқан Алмута шәһири билән Алмута вилайитиниң Уйғур, Панфилов, Әмгәкчиқазақ, Талғир вә башқа наһийәлиридә қазақ, рус вә башқа милләтләр билән инақ яшап, әмгәк етип кәлмәктә. Улар өтмүштә Шәрқий Түркстанниң шәһәр-йезилиридин Йәттисуға келип орунлашқан әждатлиримизниң әвлатлиридур.

Чин һөкүмранлиғи астидики Или өлкиси. 1758-1759- жиллири Чин империяси (Хитайда Чин сулалисиниң һөкүмранлиғини 1644-жили манжур императори Фу Линь орнатқан) Шәрқий Түркстанни бесивелип, униң ғәрибидики Или өлкисидә орунлашқан Чин империясиниң әмәлдарлири билән әскәрлирини ашлиқ, гөш, отун-яғач вә башқа нәрсиләр билән тәмин етидиған мәсилини һәл қилиш үчүн Или өлкисигә Шәрқий Түркстанниң башқа жайлиридики уйғурларни көчирип әкәлмәкчи болди. Тарихчи алим В.В. Бартольдниң ейтиши бойичә, өтмүштә Или өлкисигә орунлашқан Алмилиқ (VII- VIII әсирләрдә һазирқи Панфилов наһийәси Қорғас йезисиниң орнида пәйда болуп, XIV әсирниң иккинчи йеримида моңғул- татар басқунчилиғидин вәйран болуп кәткән шәһәр), Илибелиқ, Қуяш охшаш шәһәрлириниң әтрапиға жайлашқан йезиларниң турғунлири деханчилиқ һәм бағвәнчилик билән мәшғул болған. Бирақ намлири бизгә намәлүм болған бу йезиларниң көпчилигиниң моңғул-татар басқунчилиғидин вәйран болуп кәткинигә қаримай, Или өлкисидә олтиришлиқ һаят сақлинип қалған. XVIII әсирниң оттурилирида йери үнүмлүк, суға һәм өсүмлүккә бай болған Или өлкисиниң Чулуқай дегән йеригә Турпандин ака-ука Мусахунбәг билән Авранзипбәгләрниң башчилиғида 20 уйғур аилиси көчүп кәлгән. Уларниң арқисидин, бир жилдин кейин, Шәрқий Түркстанниң Ақсу, Бай, Куча, Турпан, Қәшқәр, Яркәнт, Хотән вә башқа шәһәр - йезилиридин 6 миңдин ошуқ уйғур көчүп келиду. Әнди буларниң кәйнидин кәлгән йәнә 2 миң уйғур Тоққузтара дегән жайға орунлишиду. Или өлкисини башқуруш үчүн манжур-хитай әмәлдарлири уйғурларни бир нәччә йүзлүккә, һәр бир йүзлүкни әлликкә, әлликни болса, онлуққа бөлгән. Или өлкисини башқуруш Мусахунбәг билән Авранзипбәгкә жүкләнгән. Манжур-хитай әмәлдарлири Или өлкисиниң йерини уйғурларға төвәндикичә бөлүп бәргән. Һәр бир йүзлүккә бир миңдин икки миң хо йәр берилгән. Хо хитай өлчими болуп, бир хо йәргә төрт путқа (пут –қедимиқи Россияниң еғирлиқ өлчими болуп, бир пут 16,83 килограммға тәң) йеқин ашлиқ уруғи терилидиған мәйдан. Шәрқий Түркстанниң шәһәр-йезилиридин адәмләрниң Или өлкисигә көчүп келишигә бағлиқ мәзкүр йәрдә нурғунлиған йеңи йезилар пәйда болуп, улардин Ғалжат, Чоң Ачиноқа, Кичиқ Ачиноқа, Чоң Кәтмән, Кичик (бағ) Кәтмән, Шуңқар, Дардамту, Ардолата, Пиязлиқ, Ақтам, Удута, Түгмән охшаш йезилар Тәңритеғиниң шималий тәрипидики бүк қариғайлиқ ғоллардин еқип чүшидиған суларниң бойиға, әнди Гомба, Довун, Сериқ булақ, Қош яғач, Қача вә Узунтам дегән йезилар Или дәриясиниң әтрапиға орунлашқан еди. Ғалжат йезисиниң дәсләпки турғунлири, униң Ачал (он аилә) вә Даван (40 аилә) дегән жайлириға орунлашқан. Әнди Чоң Кәтмән йезиси болса, Турпандин, Хотәндин вә Қәшқәрдин кәлгән қириққа йеқин аилидин тәшкил болупту. Кәтмәндики қази, ахунум, ақсақал, йүзбеши, әлликбеши вә онбеши охшаш лавазимлар турпанлиқларниң қолида болған.

Падишалиқ Россияниң қол астидики Или өлкиси. Чин һөкүмранлиғидин бурун Шәрқий Түркстан аһалиси пәқәт йәрлик роһанийлар билән ақсүйәкләр тәрипидин езилгән болса, әнди уларға манжур-хитай әмәлдарлири қошулуп, хәлиқ икки тәрәплимә езилишкә дучар болди. Шу сәвәптин Шәрқий Түркстан хәлқи әзгүчиләрниң зорлуқ-зомбилиға қарши бир нәччә қетим қозғилаңға чиққан. 1864-1867-жиллардики Шәрқий Түркстан хәлқиниң азатлиқ үчүн жүргүзгән күришиниң нәтижисидә мәзкүр йәрдә икки мустәқил дөләт: пайтәхти Ғулжа шәһири болған Или султанлиғи билән мәркизи Қәшқәр шәһири болған Йәттишәр уйғур дөлити барлиққа кәлди. Бирақ шу дәвирдики әң чоң дөләтләрниң бири болған падишалиқ Россия өзиниң жәнубий чегарисида мустәқил мусулман дөлитиниң, йәни Или султанлиғиниң можут болушидин ховуплинип, униң йерини бесивалмақчи болди. Россия Или султанлиғини бесивелишта төвәндики үч мәхсәтни көздә тутқан. 1) Или вилайитиниң Йәттишәр уйғур дөлитигә қошулуп кетишигә йол қоймаслиқ. 2) уйғур, туңган вә башқа хәлиқләрниң азатлиқ һәрикитини бесишта манжур-хитай һөкүмитигә ярдәм көрситип, хитайда өз тәсирини күчәйтиш. 3) мустәқил Или уйғур султанлиғини йоқитип, униң падиша һөкүмити йеңидин бесивалған Оттура Азия хәлиқлиридә миллий-азатлиқ һәрикити туйғулириниң ойғинишиға йол қоймаслиқ. Жуқурида аталған мәхсәтлирини әмәлгә ашуруш үчүн падишалиқ Россия 1871-жили 3- май күни Или султанлиғиға қарши уруш ачти. Падишаниң әскәрлирини Колпаковский дегән генерал башқурған. Руслар 6 йерим рота пиядә әскәр, 400дин ошуқ атлиқ казак-орус болуп, барлиғи 1785 әскирини Или султанлиғиға қарши қойған. Әнди рус әскәрлиригә қарши Или султанлиғи 6000 әскирини Кәтмән йезисиниң әтрапиға, 4000 әскирини Қорғас тәрәпкә орунлаштурған. Султанлиқниң мустәқиллигини һимайә қилиш үчүн Әлахан султан өзиниң барлиқ күч қувитини вә қабилийитини сәпәрвәр қилиду. Бирақ заманивий һәрбий техника вә чарилаш-алақә хизмитини пайдилиниш бойичә үстүнлүккә егә болған русларниң Или өлкисидики һәрбий жүрүшиниң нәтижисидә шу жилниң 22-июнь күни Или султанлиғи ғулиди. Руслар Или өлкисини егиләп, сабиқ султан Әлаханни уруқ-туққанлири билән биллә султанлиқниң падишалиқ Россия үчүн ховуплуқ болған йетәкчилирини һәм әскәр башлиқлирини ( барлиғи болуп 120 аилә ) Верный (һазирқи Алмута) шәһиригә көчүрүп әкелиду. Падиша һөкүмити тәрипидин Әлаханға һәр жили 2500 сом пенсия пулини төләйдиған болуп, униң билән биллә көчүп чиққан уйғурларға 200 десятина йәр бөлүнгән. Булардин башқа рус һөкүмити уйғурларға өй-жай селиш үчүн 1993 сом ахча ссуда бәргән. Әнди көпчилигини султанлиқниң сабиқ әмәлдарлири тәшкил қилған 30 аилә Әлахан султанниң йетәкчилиги билән һазирқи Султанқорған мәһәллисиниң орниға жайлашқан. Бурун Султанқорғанниң йери деханчилиққа вә очилиққа интайин әплик жай болуп, униң сүйи билән от-чөпи мол болған. Әлахан султанниң адәмлири бу йәргә орунлашқандин кейин, өйләрни селип, деханчилиқ, һүнәрвәнчилик, очилиқ вә башқа кәсипләр билән мәшғул болған. Кейин рус һөкүмити Әлаханға тегишлик болған йәрдин падиша хизмитидә жүргән казак-орусларға йәр бөлүп бәргәнликтин Әлаханниң илкидики йәр қисқирашқа башлайду. Шу чағда, Әлахан мәһәллә жамаәти билән мәслиһәтлишип, өзлиригә бөлүнгән йәрниң әтрапини қоршап, қорған ясашқа мәжбур болиду. Шуниңдин кейин, бу йәр «Султанниң қорғини» дегән нам билән «Султанқорған мәһәллиси» дәп атилип кәткән. Әнди қалған 90 уйғур аилисидин Верный шәһиридә Дөң мәлә, Сай бойи мәлә ( бу иккиси шәһәрниң шәрқий қисмиға жайлашқан) вә Қәшқәр мәлә (шималий- ғәрбидә) дегән мәһәллиләр пәйда болған.

Йәттисуда уйғур йезилириниң пәйда болуши. 1871-жилдин 1881-жилғичә рус әскәрлириниң қол астида болған Или өлкисидә рус һакимийити тәрипидин жүргүзүлгән чарә-тәдбирләрниң нәтижисидә йәрлик хәлиқниң турмуши чинлар дәвиригә қариғанда бир аз йеникләнди. Бирақ 1881-жили 12-февральда Хитай билән Россияниң оттурисида түзүлгән Петербург шәртнамиси бойичә, Россия Или өлкисини Чин һакимийитигә қайтуруп бәрди. Мәзкүр шәртнаминиң йәттинчи маддиси бойичә, Или өлкисиниң ғәрбий қисми (һазирқи Уйғур вә Панфилов наһийилириниң шәрқий қисми ) Россияниң тәркивигә өтүп, Россия билән Хитайниң оттурисидики чегара сизиғи Ғалжат вә Қорғас йөлинишигә авушти. Шәртнамида « Или өлкисиниң аһалисиға өзи яшаватқан жайда қелиш яки Россия тәвәсигә көчүп өтүп, униң пухралиғини қобул қилиш әркинлиги берилгән. Шундақла Хитай һөкүмити, уларниң көчүшигә вә мүлкини елип кетишигә һеч тосалғулуқ қилмайду» дейилгән еди. Шу чағда, Россиядин хелә яхши үмүтләрни күткән Или өлкисидики аһалиниң бир қисми Россия пухраси болуш хаһишини билдүриду. Мәзкүр шәртнаминиң асасида Или өлкисидин уйғурларни Россияниң тәркивидики Йәттисуға көчириш 1881-жилдин 1883-жилғичә давам қилинған. Бу көчүшниң нәтижисидә Или өлкисидин көчкән 9572 уйғур аилиси яки 45673 адәм Йәттисуға көчүп чиққан. Улар Ғулжа шәһириниң содигәрлири, һүнәрвәнлири вә Ғулжиниң әтрапидики йезиларниң деханлири болған. Или уйғурлириниң Йәттисуға чиқишида, хәлиқниң арисида һөрмәткә егә болған атақлиқ тижарәтчи вә жәмийәт әрбаби Веливай Йолдашев алаһидә роль ойниған. У 1857-жили кәмбәғәл дехан аилисидә дунияға кәлгән. Атисидин әтигән айрилип, зерәк вә әмгәкчан болуп, өскән Веливай отун тошуш билән мәшғул болған. 1871-жили рус әскәрлири Ғулжини бесивалғанда, Веливай Ғулжиға сода-сетиқ қилиш үчүн кәлгән рус, татар содигәрлири билән мунасивәт орнитип, бир нәччә жилдин кейин, у көзгә көрүнгән бай адәмләрниң биригә айланған. У Йәттисуға чиққандин кейин, рус падишасиниң 6- Оренбург казак полкини озуқ-түлүк билән тәминләшни өзиниң һөддисигә алған. 1891-жили Веливай «Россияниң пәхрий граждани» вә «1 гильдиялик содигәр» дегән намларни алған. Санкт-Петербургқа берип, падиша Николай II билән көрүшкән. Веливай 1914-жили ағриқтин вапат болуп, жәсиди Яркәнтниң жәнубидики қәбирстанлиққа қоюлған.

1881-83-жиллири рус һөкүмити Веливай Йолдашевниң ярдиминиң арқисида миңлиған уйғурларни Или өлкисидин Йәттисуға көчирип чиқти. Или уйғурлири қолидики бар мелини һайдап, жүклирини ешәкләргә артип яки һарвуларға бесип, еғир машақәтләр билән Йәттисуға көчүп чиққандин кейин, бу йәрдиму ата кәсипи болған деханчилиқни давамлаштуруш үчүн мәзкүр жайниң Өсәк, Чарин, Челәк вә Талғир охшаш дәриялири билән өстәңлириниң бойлириға келип орунлашти. Жуқурида аталған дәрияларниң әтрапилирида пәйда болған уйғур йезилири уруқ-туққан аилиләрдин тәшкил болуп, бир нәччә мәһәллидин қурулған. Йезиларни турғунлири өзлириниң Или өлкисидики бурун яшиған жайлириниң намлири билән атиған. Ғулжиниң уйғурлири (көпчилиги содигәрләр билән һүнәрвәнләр болған) билән униң әтрапидики йезиларниң деханлириниң Өсәк дәриясиниң әтрапиға орунлишиға бағлиқ, у йәрдә Ақкәнт, Басқунчақ, Йеңи Чашқан, Кона Чашқан, Кепәк, Мазар, Надәк, Нағирчи, Розимәмәт, Садиқ Молла-Тохти, Супитай, Төвәнки Пәнжим, Жуқарқи Пәнжим, Чулуқай, Хонихай, Яркәнт, Қаш вә башқа чоң-кичик болуп, 46 йеқин йеза пәйда болған. Әнди жуқурида аталған йезиларниң бәзи бирлириниң орунлирида бурун кичик-кичик мәһәллиләр болған болуши мүмкин. Сәвәви, Өсәкниң әтрапи Веливай Йолдашевқа яхши тонуш болуп, униң бурун, йәни 1881-жилғичә, у йәрдә терилғулуқлири болған. Әнди бу терилғулуқларда ишлигән уйғур деханлириниң өйлиридин Өсәкниң әтрапида мәһәллиләр пәйда болуши мүмкин яки у мәһәллиләр униңдинму бурун, йәни XVIII әсирниң оттурисида һазирқи Уйғур наһийәсиниң шәрқий қисмидики Түгмән, Ақтам вә Ғалжат охшаш кона йезилар билән биллә пәйда болған. 1881-жили Веливай Йолдашев Ғулжидин көчүп чиққанда, у өзиниң терилғулуқлириниң әтрапидики мәһәллиләрниң биридә, йәни һазирқи Яркәнт шәһириниң орниға жайлашқан мәһәллидә яшашни тоғра көргән болса керәк. Бурунқи Талдиқорған вилайәтлик мәслиһәт-депутатлар жиғининиң депутати болған Малик Балғабаевниң ейтиши бойичә, 1856-жили август ейида қазақ хәлқиниң улуқ алими Чоқан Валиханов Ғулжиға қилған сәпиридә йешил кимхапқа бөләнгән Яркәнткә һәвәс билән қариған. Яркәнт шәһири төвәндики он мәһәллидин тәшкил болған. Улар: Базар, Һажи, Дөң, Рус, Яр, Қәләндәр, Тунган, Көнчи, Төмүрчи вә Турпан мәһәллилири. Яркәнттә 1882-жилниң ахириғичә 538 өй селинған болса, бир жилдин кейин, йәни 1883- жилниң ахирида өйләрниң сани 630 болған. Яркәнтни бағ-бостанлиқ жайға айландуруш үчүн Верный, Борғожа, Пишпәк (Бишкек) охшаш йәрләрдин 65000 түп ақ терәк вә сөгәт, 10000 түп мевилик дәрәқләрниң көчәтлирини әкелип тиккән. 1882-жили Түркстан генерал-губернатори А.Я. Фриде Яркәнткә шәһәр статусини бәргәндин кейин, у Яркәнт уезиниң мәмүрий, сода-сетиқ вә мәдәний мәркизигә айланған. Яркәнттә мәктәпләр, почта, банк вә телеграф пәйда болған. 1900-жили Яркәнт шәһиридә йеза егилиги мәктиви ечилған. «Шәһәр кочилири түз вә кәң- дәп язған, 1906-жили Яркәнтни зиярәт қилған рус сәяһәтчиси В.В.Сапжожников,-уларниң бойида дәрәқләр қоюқ тикилгән. Егиз өскән терәкләр билән қарияғачларниң көләңгүсидә өп-чөриси қоршалған кәң бағлар билән өйләр жайлашқан. Шәһәрдә пәқәт базар очуқ мәйданға орунлашқан». 1897-жилқи санақ бойичә, Яркәнттә аһалиниң сани 16 миң болса, 1910- жили униң сани 25 миңға йәткән. XX әсирниң бешида Яркәнт хәлқиниң 70 процентини һүнәрвәнләр билән содигәрләр тәшкил қилған. Яркәнт шәһири Улуқ Вәтән уруши жиллиридин башлап, 1941-жили 18- ноябрьда Москва үчүн болған жәңләрдә қәһриманларчә қаза тапқан генерал И.В. Панфиловниң нами билән аталған. Қазақстан өз мустәқиллигини алғандин кейин, шәһәрниң бурунқи нами әксигә кәлтүрүлүп, у қайтидин Яркәнт дәп аталди. Әнди шәһәрниң «Яркәнт» дегән наминиң пәйда болуши һәққидә һәр түрлүк пикирләр болуп, бирлири униң нами XVIII әсирләрдә Йәттисуға көчүп кәлгән Йәркәнликләргә бағлиқ десә, йәнә бирлири Яркәнт шәһири Өсәк бойидики яр әтрапида жайлашқанлиқтин, уни «Яр», «Кәнт» (Яркәнт) дәп атиған.

1882-жили әтиязлиғи Или өлкисиниң Чоң буғра, Кичик буғра, Сәккиз-он, Долата, Һосманйүзи Хонихай, Нилқи, Мазар, Чонжа охшаш йезилиридин 5340 адәмниң көчүп келишиниң нәтижисидә Тәңритеғиниң шималий етигидики өстәңләрниң бойида Баян-қазақ (һазирқи Ават йезиси), Долата, Сәккиз-он, Чоң Ақсу вә Кичик Ақсу йезилири пәйда болса, Чарин дәриясиниң әтрапиға Чарин, Чонжа, Нилқа вә Мазар дегән йезилар орунлашқан. Чонжа йезисиниң орнида көплигән булақ сулири болуп, илгири бу жайда уйғурлар буғдай, арпа, қоғун-тавуз, сәвзә вә башқа көктатларни өстүргән. Кейин адәмләр Қәшқәрниң, Турпанниң, Хотәнниң данлиқ мевилирини көклитип, у йәрни бағу-бостанлиққа айландурған. Әнди Или өлкисиниң Барболсун, Байтоқай, Жағистай, Каңчи, Тәрмәт, Чарбағчи, Қайнақ, Қаш дегән жайлиридин кәлгән уйғурлардин Челәк дәриясиниң бойида Байсейит, Маливай, Масақ, Сериқбулақ, Қайнуқ, Чарбағчи вә башқа йезилар жайлашқан. Маливайниң ғәрбидә Шәмшидин мәһәллиси (һазирқи Бижанов йезиси) пәйда болған. Жағистайлиқ уйғурларниң бир қисми 1871-жили бәрпа қилинған рус йезиси Зайцевониң (һазирқи Челәк йезиси) базар мәһәллисигә орунлашти. Или өлкисиниң Арзу, Арөстәң, Байтоқай, Бәшон, Гәмә, Исламйүзи, Тохтийүзи, Тоққузтара, Худақулйүзи, вә Худиярйүзи дегән жайлиридин кәлгән уйғурлардин Қарасу өстиңиниң икки қирғиғиға жайлашқан Қорам йезиси пәйда болған. Әнди Челәк дәриясиниң әтрапидики йәрләргә төвәндики йезилар оунлашқан. Улар: Аси (Байтоқай, Қулустай вә Қара дөң уйғурлиридин тәшкил қилинған), Жигирмәөй (Барболсун билән Қашлиқлардин), Лавар (Аблашйүзи, Ақтам, Барболсун, Доланйүзи, Тоғрақ вә Һезизбәгтамлиқ уйғурлардин), Онөй (Қулустай билән Қарадөңниң) вә Һажигүл (Нилқилиқлардин). Керим, Кичик буғра, Тоққузтара вә Чапчал уйғурлиридин Төвәнки Қариторуқ һәм Жуқарқи Қариторуқ йезилири тәшкил қилинған. Төвәнки Қариторуқ йезиси Һазирқи Алмута- Яркәнт йолиниң бойиға жайлашқан болса, Жуқарқи Қариторуқ тағ бағридики өстәңниң бойиға орунлашқан. Кейин Жуқарқи Қариторуқниң турғунлири пәйдин-пәй Төвәнки Қариторуққа көчүшкә башлиған. Адәмләрниң көчүшигә төвәндики әһваллар сәвәп болған болуши мүмкин. Биринчидин, Жуқарқи Қариторуқниң терилғу мәйданлири йезидин хелә жирақ йәрдә, ениғирағи йезиниң шималий тәрипигә орунлиши турғунлар үчүн қолайсиз болған. Иккинчидин, Төвәнки Қариторуқниң чоң йолниң бойиға жайлишиши йеза хәлқи үчүн пайдилиқ болған. Барболсун, Арөстәң вә Тоққузтара уйғурлиридин пәйда болған Кейиквай йезиси Алмута-Яркәнт йолидин 10 км жирақлиқта, тағ бағриға жайлашқан. 1883- жили язлиғи һазирқи Алмута-Челәк йолиниң әтрапида Бағбәг, Йеңишәр, Таштиқара, Тәшкәнбайсаз, Палтибай, Жарилқап, Манап охшаш йезилар пәйда болған. Или өлкисини уйғурлири Йәттисуға көчүп чиққанда, улар билән биллә көчүп чиққан атақлиқ шаиримиз Билал Назим Яркәнткә, йәнә бир атақлиқ шаиримиз Сейит Муһәммәт Қаший Челәк тәвәсигә орунлашқан. Әнди 1886-жили Пугасов дегән содигәр Верный шәһиридин оттуз километр жирақлиқтики, Алитағ бағриға спирт заводини селип, униңға ишчи күчи ретидә Қорам, Лавар, Таштиқара, Йеңишәр вә башқа йезилардин кәлгән адәмләрни яллайду. Шу жили жуқурида аталған йезилардин оттузға йеқин уйғур аилиси көчүп келип, спирт заводиға йеқин болған Бәш яғач дәриясиниң бойиға орунлишип, Бәш яғач мәһәллисини қурған. Мәзкүр мәһәллидә адәмләр 1920-жилғичә, йәни уни су кәлкүни вәйран қилғичә яшап, кейин улар (60 аилә) спирт заводидин 2-3 километр жирақ йәргә берип жайлишип, өйләрни селип, көчәтләрни тиккән. Кейин бу мәһәллидә болған Абдулла Розибақиев билән Исмайил Тайировларниң мәһәллә нами «Азат» болсун дегән илтимасини мәһәллиниң турғунлири қоллап-қүвәтлигәндин кейин, бу мәһәллини адәмләр Азат дәп атап кәткән.

Йәттисудики уйғур йезилиридин төвәндики болуслуқлар тәшкил болған. Улар: Яркәнт-Таранчи, Аққәнт, Ақсу-Чарин, Маливай, Қорам вә Қарасу болуслуқлири. 1881-жилқи Петербург шәртнамисиниң VII маддиси бойичә, Или өлкисиниң Россия тәркивигә өткән ғәрбий қисмида (һазирқи Ғалжат йезиси билән Түгмән йезисиниң арилиғидики йәр) Кәтмән болуслуғи қурулған. Яркәнт, Аққәнт, Ақсу-Чарин вә Кәтмән болуслуқлири Яркәнт уезини тәшкил қилса, Маливай, Қорам вә Қарасу болуслуқлири Верный уезиниң тәркивигә киргән. Мәзкүр болуслуқларға болус қилип, бурун Или өлкисидә болус болуп ишлигән адәмләрни тайинлиған. Мәсилән, Ғулжа шәһириниң бурунқи болуси Қасимбәг Яркәнт болуслуғини, Ақсу-Чарин болуслуғини дәсләп Хонихай болуси Худабәрди, кейин Азат болус, Ташөстәң болуси Абубәкри- Қорам болуслуғини, Ғулжа болуси Жамалдин-Қарасу болуслуғини башқурса, Маливай болуслуғиға болус болуп, дәсләп Насир кейин, Шәмшидин дегән исимлиқ адәмләрни тайинлиған. Или өлкисидә ақсақал, қази, әлликбеши вә он беши болуп ишлигән адәмләр Йәттисуға чиққандин кейинму, өзлириниң бурунқи хизмәтлирини сақлап қалған. Йәттисуға көчүп чиққан уйғурлар мәзкүр йәргә өйләрни селиш үчүн өзлириниң Или өлкисидики бурунқи өйлириниң яғач-ташлирини пайдиланған. Или өлкисидин Йәттисуға көчүшниң алдида, адәмләр өйлирини бузуп, яғач-ташлирини салларға бесип, Или дәрияси арқилиқ Йәттисуға елип кәлгән. (Қазақстан Жумһурийитиниң Мәркизий Дөләт Архиви, фонд. 44, оп.1 д.37392, л 35). Бирақ көчүп чиққан уйғурларниң көпчилиги Йәттисуда дәсләп чапсан вә оңай ясилидиған гәмә өйләрдә яшиған. Әнди Маливай вә Қорам болуслуқлириниң йәрлиригә жайлашқан байтоқайлиқ уйғурлар (Аси, Байсейит, Масақ вә Қорам йезилириниң дәсләпки турғунлири), мәзкүр йәрдә вақитлиқ сатма өйләрдә (қомучтин селинған өй, униң қурулушини кейинирәк қараштуримиз) яшиған. XX әсирниң бешида Йәттисудики уйғур йезилириниң ижтимаий, ихтисадий вә мәдәний турмушини тәтқиқ қилған топниң йетәкчиси П.П. Румянцевниң ейтиши бойичә, Или өлкисидә сатма өй байтоқайлиқларниң әньәнивий өйи болуп, уни Йәттису йеридиму бир аз вақитқа сақлиған. Кейинирәк Йәттису уйғурлири турақлиқ яшайдиған соқма тамдин турғузулған өйләрни селишқа башлиған. «Или өлкисидин көчүп чиқип, Йәттисуға орунлашқан көчмәнләрниң ( уйғурларниң- А.З.) өйлириниң көпчилигиниң тамлири Ғулжилиқларниңкигә охшаш сеғиз топидин турғузулған. Хам кесәктин ясалған өйләр интайин аз. Өйләрниң ишик-деризилири һойлиға қариған, әтрапи егиз соқма там (қоруқ там-А.З.) билән қоршалған»- дәп, ейтилған падиша һакимийитиниң Йәттису вилайәтлик башқармисиниң мәлуматлирида (Қазақстан Жумһурийитиниң Мәркизий Дөләт Архиви, фонд. 44, оп.1, д. 37392, л. 69-70, 35 обр.).

Йезиларниң намлири. Йәттисудики бир мунчә уйғур йезилириниң намилири адәмләрниң исимиға (Розимәмәт, Садиқ молла Тохти, Һажигүл), кәспигә (Дехан, Нағирчи), өсүмлүкләргә (Көктал, Масақ, Пиязлиқ, Қошяғач), һайванларға (Кейиквай, Йеңи Чашқан вә Кона Чашқан), санларға (Алтәөй, Сәккиз-он, Онөй, Жигирмәөй), қурулуш саһасиға (Ақтам, Узунтам, Қаритам) вә йезиниң орунлашқан тәбиәт шараитиға (Ақсу, Ачиноқа, Сериқ булақ вә Ғалжат) бағлиқ болған. Пешқәдәм устаз, тарихчи Асим Қасимниң ейтиши бойичә, Ғалжат, Кичик Ачиноқа, Чоң Ачиноқа вә Түгмән йезилириниң намлири төвәндики әһвалларға бағлиқ пәйда болған. Өтмүштә һазирқи Ғалжат йезисиниң орниға көчүп кәлгән адәмләр жут ғолиниң икки тәрипигә жайлашқачқа, бу жайни адәмләр Ғол жут дәп атиған. Кейин Ғол жут дегән сөз Ғалжатқа айлинип кетипту. «Ачиноқа» дегән сөз болса, йезиниң Көксай вә Шавақсай дегән өстәңләрниң ачисиға жайлашқанлиқтин «Ача» дәп аталса, әнди уларниң сүйи таш ноға қуюлуп аққғанлиқтин Ачиноқа, йәни икки ача сайниң сүйи таш ноға қуюлуп ақиду дегән чүшәнчидин пәйда болупту. Кейин Кичик Ачиноқа билән Чоң Ачиноқа йезилириға Кичик Дехан вә Чоң Дехан дегән намларни шу йезиларда болған Абдулла Розибақиевниң мәслиһити бойичә берилгән екән. Өтмүштә уйғурлар ашлиқ өстүрүш билән биллә ун тартиш үчүн өстәң бойлириға су түгмәнлирини салған. Адәмләр түгмәнгә йеқинирақ йәрдә яшашни тоғра көрүп, өйлирини түгмәнләрниң әтрапиға селишни халиған. Шуниңдин кейин, түгмәнләрниң әтрапида пәйда болған йезини Түгмән дәп атап кетипту. «Чонжа » аталғуси уйғурларниң «чоң жай» дегән сөзлиридин пәйда болупту. «Кәтмән» дегән намниң қандақ сәвәпләргә бағлиқ пәйда болғанлиғи һәққидә кәтмәнликләрниң арисида төвәндики ривайәт болған. Униңда уйғурларниң (Шәрқий Түркстан йеридә) манжур-хитайларға қарши көтәргән қозғилиңидин (1765-жилқи Үч Турпан қозғилиңи болуши мүмкин-А.З.) кейин, манжур-хитай һакимийити бир топ «исиянчини»-уйғурларни Или өлкисигә сүргүнгә һайдапту. «Исиянчиларниң » Или өлкисигә кәлгинигә алтә ай өтмәйла, улар бу йәрдә яшашни халимай, өйлиригә қайтип кәтмәкчи болупту. Сәвәви, бу адәмләрниң арисида тамақ пиширип һәм кир-қатлирини жуюп беридиған бирму аял киши болмиған. Улар өйлиригә қайтип кетиш үчүн банә тапмақ болуп, буғдайни қоруп, андин уни йәргә терипту. Тәргән буғдийи үнүп чиқмиғандин кейин, адәмләр кәтмәнлирини өстәңниң бойиға көмүп қоюп, өйлиригә қайтип берип, «йеңи йәрдә» (Или өлкисидә-А.З.) ашлиқ болмайдекән дәпту. «Исиянчиларниң» қайтип келишидин қорққан манжур-хитайлар, улардин қутулуш үчүн һәр бир «исиянчиға» өзи халиған уйғур қизини хотунлуққа елишқа рухсәт берипту. Шуниңдин кейин, уларға бирдин ат берип, қайтидин Или өлкисигә маңғузупту. Или өлкисигә аяллири билән кәлгән «исиянчилар», һелиқи көмүп қойған кәтмәнлирини елип, деханчилиқ қилип, өйләрни селишқа башлапту. Уларниң салған өйлириниң орнида икки йеза: Чоң Кәтмән вә Кичик Кәтмән пәйда болупту. Чоң Кәтмәнниң шималий тәрипигә орунлашқан Кичик Кәтмәнни, кейин мошу тәвәниң адәмлири «Бағ Кәтмән» дәп атап кәткән. Сәвәви, адәмләр мевилик дәрәқләрни өстүрүп, йезисини бағ-бостанлиқ жайға айландурған. Тағ бағриға жайлашқан Кейиквай йезисиниң нами «кейиккә бай» дегән сөзләрдин пәйда болған болуши мүмкин. Йезиларниң егиз-пәс йәрләргә орунлашқиниға қарап, уларни төвәндикичә атиған. Мәсилән, Жуқарқи Қариторуқ вә Төвәнки Қариторуқ. Әнди бир-биридин анчә жирақ әмәс, йәни яндаш вә қандаш (уруқ-туққан) йезиларниң йоған һәм кичиклигигә қарап, «Чоң» вә «Кичик» дегән сөзләрни баш нам қилип, уларға йезиларниң намлирини яндап атайдиған болди. Мәсилән, Чоң Ақсу, Кичик Ақсу, Чоң Ачиноқа, Кичик Ачиноқа в.б.

Йезиларниң түрлири. Йәр-су вә тарихий шараитларға бағлиқ Йәттисудики уйғур йезилири орунлишиши бойичә, бир-биридин пәриқләнгән. Мәсилән, Тәңритеғиниң етигигә орунлашқан қедимий уйғур йезилири қоруқ тамларсиз зич селинған өй-жайлардин тәшкил болуп, кочилири тар, әгир вә узунлуғи бойичә һәр хил болған. Шундақ йезиларға Чоң Кәтмән йезиси ятиду. Мәзкүр йезиниң мойсүпәт адәмлириниң ейтишиға қариғанда, бурун йезидики чоң мечитниң (һазир йезилиқ ағриқхана жайлашқан йәр) шималий тәрипигә жайлашқан өйләрниң өгүзлири арқилиқ йезиниң бир тәрипидин, иккинчи тәрипигә өтүп кетишкә болған. Бизниң пикримиз бойичә, мәзкүр йезилардики өйләрниң селиниши төвәнки шараитларға бағлиқ болуши мүмкин. Биринчидин, тағ етигигә йеқин йәрләрдә өй-жай селиш үчүн қолайлиқ жайниң йетишмәслиги, иккинчидин, йезиларниң орунлашқан жайлари өтмүштә түрлүк урушларниң турақлиқ мәйданлириға айлинип турғанлиқтин, турғунлири хатиржәмсизлик әһвалларда бир-бири билән биллә болуши үчүн қоруқ тамларсиз өйлирини бир-биригә йеқин селишни халиған болса керәк. Уйғур тарихиниң пәқәт ХIХ әсири билән ХХ әсириниң бешиғичә болған арилиқтики дәврини қараштуридиған болсақ, мәзкүр дәвирдә уйғурлар талай азатлиқ үчүн болған урушларни башлиридин өткүзгән. Мәсилән, 1816, 1825, 1830, 1847, 1856, 1857-жиллири Шәрқий Түркстанда уйғурлар мүстәқиллик үчүн манжур-хитай басқунчилириға қарши қураллиқ қозғилаңларға чиққан. Әнди 1864-1867-жиллардики қозғилаңға Дардамту, Кәтмән, Ғалжат охшаш йезилардин топланған әскәрләр қатнашқан. Мәзкүр қозғилаңниң йеңиши нәтижисидә пәйда болған Или уйғур султанлиғини ғулитиш мәхситидә 1871-жили Или өлкисигә бесип киргән рус падишасиниң әскәрлири билән Или султаниниң әскәрлириниң арисида болған уруш һәрикәтлири Қорғас билән Кәтмән йезисиниң арилиғидики йәрләрдә жүргүзүлгән. 1919-жили инқилапчи С.М.Журавлев башқурған қизил әскәрләрниң Йәттисуда Кеңәш һакимийитини орнитиш үчүн ақ гвардиячиләргә қарши жүргүзгән урушлири уйғур йезилиридин анчә жирақ әмәс йәрләрдә болған.

Йезиларниң иккинчи түри, йәни Или дәриясиниң әтрапидики түзләң йәрләргә орунлашқан йезиларда өй- жай үчүн йәрниң йетәрлик болушиға бағлиқ, турғунлири өзлири халиған жайларға өйләрни селип, өп-чөрисини қоруқ тамлар билән қоршавалған. Бу йезилардики өйләр бир- биридин жирағирақ йәрләргә жайлишип, уларниң арисидики кочилар кәң болған. Әнди уйғур йезилириниң ахирқи, үчиничи түрини 1881-1883- жилири Или өлкисидин көчүп чиққан уйғурлар тәрипидин бәрпа қилинған йезилар тәшкил қилған. Бу йезиларниң турғунлири рус мәмүрийитиниң плани бойичә, коча вә мәһәллә болуп орунлашқан. Йеңи йезиларниң кочилири кәң вә түз болуп, уларниң бойиға өп-чөриси қоруқ тамлар билән қоршалған өй-жайлар тәкши жайлашқан. Рус һөкүмити өй-жай селиш үчүн һәр бир аилигә 0,25 десятинидин (бир десятина- 1,09 гектарға тәң) 0,5 десятиниғичә йәр бөлүп бәргән. Әнди бир мунчә йезиларда өй-жай үчүн берилдиған йәрниң мәйдани 1 десятиниғичә өскән. Архив һөжжәтлиридә мәзкүр йезиларниң ички қурулуши һәққидә төвәндикиләр ейтилған: «Башқурушқа қолайлиқ болуши вә ечилидиған рус мәктәплиригә балиларниң берип-келишини йеникләштүрүш үчүн Дала генерал-губернаториниң буйруғи бойичә, көчүп кәлгәнләрниң (уйғурларниң-А.З.) йезилири кам дегәндә 200-300 өйдин тәшкил қилинған. Санитарлиқ һәм гигиенилиқ қаидиләргә бағлиқ йеза кочилириниң кәңлиги 14 сажень (сажень дегән рус сөзи болуп, уни уйғурлар сәржан дәп атиған. Сәржанниң шәкли «А» һәрипигә охшаш болған өлчәш қурали, уни яғачтин ясиған. Бир сәржан-2,13 метрға тәң болған) болуп, уларниң һәр икки тәрипигә икки қатар қилип, дәрәқләрни олтарғузғандин кейин, кочиниң кәңлиги 6 сажень болған. Базарлар билән жәмийәтлик беналар (мечит, мәктәп в.б.-А.З.) үчүн йәр қалдурулған. Йезиларниң төвинигә яки бир четигә қәбирстанлиқ үчүн жайлар бәлгүләнгән. Қәбирстанлиқлар билән йезиларниң арилиғи йерим верстидин ( рус өлчим, бир верст-1,06 километрға тәң) артуқ болмиған. Өйләрниң йенида бағлар билән көктатлиқларниң болуши үчүн өй-жай селишқа берилгән йәрләрму йоған болған» (Қазақстан Жумһурийитиниң Мәркизий Дөләт Архиви, фонд.44. оп. 1, д. 37392, л. 34.). Челәк дәриясиниң әтрапидики әң чоң йезиларниң бири болған Маливай йезисиниң тәп-тәкши кочилири жуқуридин төвәнгә икки километрдин 6 коча, тоғрисиға 13 коча болған. Йәттисудики уйғур йезилириниң чоң-кичиклиги һәр хил болди. Мәсилән, 1910-жили Сәккиз-он йезисида 70 өй болса, Қорамда өйләрниң сани 1239 болған. Йезиларниң көрүнүшлири түрлүк болушиға қаримай, уларниң кочилириниң бойида сөгәт, сувадан, терәк, қарияғач, жигдә охшаш дәрәқләр өсүп турған. Йезиларниң пәйда болуши, йәрниң географиялиқ шараитиға (су билән үнүмлүк йәргә) бағлиқ болған. Сәвәви, су билән үнүмлүк йәр адәмләрниң деханчилиқ, көктатчилиқ вә бағвәнчилик билән мәшғул болушиға мүмкинчилик ясиған. Йезилар орунлашқан йериниң географиялиқ шараитиға вә өйлириниң жайлишишиға бағлиқ бир нәччә қисимға, йәни мәһәллиләргә бөлүнгән. Мәсилән: Жуқарқи мәһәллә, Төвәнки мәһәллә, Арқа мәһәллә, Сай мәһәллә, Дөң мәһәллә в.б.

Һәр бир йезида су түгмәнлири болуп, улар өстәңләрниң бойиға жайлашқан. Йеза хәлқи түгмәндә ун тартқини үчүн буғдайниң мәлүм бир қисмини түгмән егисигә бәргән. Йезиларниң әтрапида қәбирстанлиқ болған. Адәттә қәбирстанлиқ үчүн деханчилиққа қолайсиз, лекин тописи ташлиқ әмәс йәрни талап алған. Әнди бәзи бир йезиларниң әтрапида «хасийәтлик» жайлар (мәсилән, Чоң Кәтмәндә «Таш мазар», Түгмәндә «Әвлия чоққа» в.б.) билән «хасиәйтлик» дәрәқләр (далада ялғуз явайи өскән дәрәқ) болған. Йеза хәлқи узақ вақит ямғур яғмай, қурғақчилиқ болуп кәткән мәзгилләрдә, ямғурниң йеғишини тиләп, «хасийәтлик» жайларниң әтрапиға қазан есип, мал союп, худаға атап, қурванлиқ бериш мәрасимлирини өткүзгән. Әнди адәмләр бала-қазалардин жирақ болуши үчүн «хасийәтлик» дәрәқләрниң шахлириға рәхтләрниң парчилирини бағлап қойған.

Йеза хәлқиниң мәшғулати. Йезилариниң хәлқи йәрниң тәбиәт шараитиға қарап, деханчилиқ, бағвәнчилик, һүнәрвәнчилик вә мал беқиш билән мәшғул болған. Һәр бир йезида турғунларниң сода-сетиқ қилидиған базар мәйданлири болуп, уларда ашлиқ, гөш, жуң охшаш йеза егилик мәһсулатлири билән йәрлик һүнәрвәнләрниң ясиған буюмлири сетилған. Булардин башқа базарларда Верныйдин, Яркәнттин Ғулжидин вә шундақла Қарақара ярмәнкисидин (һазирқи Райымбек наһийәсиниң Қарақара яйлиғида, бир жилда бир қетим ечилип, үч айға созулған) әкәлгән гиләм, рәхт, қазан, совун, шам, қәнт, қәғәз, чай, әгиләк, сәрәңгә, әйнәк, мончақ вә башқа нәрсиләрни сатқан. Базар йеза хәлқиниң бош вақтини өткүзидиған жайи болуп, у йәрдә түрлүк йеңилиқларни аңлиған. Базарларниң әтрапида һүнәрвәнләрниң, моздузларниң вә төмүрчиләрниң дуканлири (ишханилири) болуп, уларниң егилири һәр хил буйрутмиларни орунлиған. Һүнәрвәнләр ясиған нәрсилирини жутдашлириға йеза егилик мәһсулатлири билән алмаштуруп бәргән. Ғалжат йезисидики базарниң йениға орунлашқан үч ашхана йеза хәлқи билән жирақтин кәлгән йолувчиларға хизмәт көрсәткән. Булардин башқа Ғалжаттики тиббий пунктта бир врач турақлиқ иш елип барған. Ипәк йолиниң бойиға жайлашқан Чарин йезисидики төрт карван сарийиға Верный, Яркәнт, Ғулжа вә башқа жайлардин кәлгән сода карванлири тохтиған. Әнди Қорам йезисида болса, һүнәрвәнләр билән яғашчиларниң дуканлиридин башқа 3 гөш сатидиған дукан билән 5 тикинчилик ишханиси болған. Тағ етигидики йезиларниң ат-улақлири бар адәмлири қишлиғи тағда қариғай кесип, уни йезиға тошуш билән шуғулланған. Әкәлгән қариғайни адәмләр отун яки қурулуш материали сүпитидә пайдиланған. Қариғайдин тахтай тилиш үчүн егизлиги адәм бойидәк болған шипаң ясиған. Униң үчүн йәргә төрт мом яғачни орнитип, андин икки мом яғачниң үстигә тоғрисиға қилип узун хада яғачни қойған. Шундақ узун хада яғачниң йәнә бирини қалған икки мом яғачниң үстигә тоғрисиға қилип орунлаштурғанда, бу төрт мом яғачниң үстидики икки хада яғач бир – биригә параллель болуп, шипаң тахтай тилишкә тәйяр болатти. Шуниңдин кейин, хада яғачларниң үстигә тилинидиған қариғайни тоғрисиға қилип, мәккәм орнитип, униңға алдин- ала қурум езилгән суға чиланған жипни тартип изини чүширип, андин икки адәм, бири қариғайниң үстигә чиқип, иккинчиси төвәндә, йәни йәрдә туруп, қариғайдики жипниң изини бойлап, уни икки қоллуқ чапма һәрә (узунлуғи 1,5-2 метрлиқ ) билән һәридигән. Мәсилән, Жуқарқи Қариторуқ йезисида икки шипаң болуп, уларниң бириниң егиси рус адими болса, иккинчисиниң егиси шу йезиниң турғуни- уйғур болған.

Билим бериш. Или өлкисиниң уйғурлири Йәттисуға чиқип орунлашқандин кейин, мәзкүр йәрдә, Аллаға етиқат қилип, намаз өтәш үчүн чоң вә мәһәллә мечитлирини салған. Чоң мечит йезиниң мәркизигә жайлишип, униңға адәмләр умумий жүмә намизини өтәш үчүн барған. Әнди мәһәллә мечитлирида болса, шу мәһәллиниң турғунлири өзлириниң күндилик намизини өтигән. Ислам динида оқуп билим издәш һәр бир мусулман үчүн пәриз болуп, йезилардики чоң мечитларниң йенида мәхсус диний мәктәпләр ечилған. Мәктәпләрниң бенаси бир бөлмилик болуп, мечитниң яки йеза моллисиниң өйиниң йениға жайлишатти. Һәр бир мәктәптә йеза хәлқиниң 10-15 балиси оқуп билим алған. Мәктәптә молла оқутқучилиқ қилип, у оқуғучиларға намаз өтәшни һәм Қурьан оқушни үгитип, ислам дини бойичә дәрис бәргән. Синипта оқуғучилар борниң яки кигизниң үстидә олтирип дәрис қилған. Яз күнлири дәрисни мечитниң йенидики очуқ йәрдә өткүзгән. Йеши чоң бир бала синипниң хәлпити (староста) болуп, у оқуғучиларниң тәртивини назарәт қилған. Мәктәптә оқуш үчүн бәлгүләнгән һәқ төләш болмиған, бирақ һәр һәптиниң пәйшәнбә күни молла оқуғучиларниң ата-анилиридин пул вә башқа түрлүк мукапатларни (пәйшәнбилик) елип турған. Қиз балиларни оқутушқа рухсәт қилинмиған. Әнди Қорам йезиси билән Яркәнт шәһиридә яшларға ислам дини бойичә билим беридиған мәдрисиләр болған. Қорамниң мәдрисигә өлүма Савутахун дегән адәм йетәкчилиқ қилған. Мәдрисидә әдәбият, тарих, математика, жуғрапийә, һәтта астрономия дегән пәнләр бойичә дәрисләр өткүзүлгән. Мәдрисиниң оқуш синипи, ятақханиси вә намаз өтәйдиған қириққа йеқин бөлмиси болуп, униңда йәрлик талиплардин ташқири Яркәнт, Ғулжа вә башқа жайлардин кәлгән яшлар билим алған. Талиплар Қәшқәр вә Бухара охшаш шәһәрләрдин кәлтүрүлгән дәрисликләрдин башқа Савутахунниң өзи язған дәрисликләрниму пайдиланған. 1918-жилғичә, йәни ату пажиәсигичә Қорам мәдрисидә 300-400 йеқин талип оқуған. Яркәнт мәдрисиниң қурулуши 1892-жили башлинип, үч жилниң ичидә, йәни 1895- жилғичә, оттурисидики мечит, мәдрисә бөлмилири, барлиғи 24 бөлмә, кичик мечит вә баш дәрвазиси селинған. Мәдрисиниң қурулуши үчүн Ақсу вә Кәтмән тағлиридин һәм узун, һәм мустәһкәм қариғайларни кесип, Яркәнткә төгә вә өкүзләр билән әкәлгән. Мәдрисә қурулушиға шу дәвирниң пули бойичә 300 миң сом алтун ахча сәрип қилинип, униң 200 миң соми Яркәнт уезиниң аһалисидин жиғилған. Мәдрисиниң қурулушиға Веливай Йолдашев йетәкчилик қилған. Униңға бу әмгиги үчүн «Ахунум» нами берилгән. Яркәнтниң төрт синиплиқ мәдрисидә диний оқуштин башқа математика, жуғрапийә, тарих вә башқиму пәнләр оқутулған. Мәдрисидә пәқәт Яркәнт тәвәсиниңла әмәс, жирақ йезилардин һәтта Или өлкисидин кәлгән талипларму билим алған. Бирақ 1918-жили Яркәнт шәһири қизил әскәрләр билән ақ гвардиячиләрниң оттурисидики жәң мәйданиға айланғанда, бир топ қизил әскәр мәдрисиниң есил буюмлирини булап кәткән. Кеңәш һакимийити орниғандин кейин, Яркәнт мәдрисидә билим еливатқан талипларниң сани кәскин азийип, мудррисләрниң, диний өлумаларниң көпчилиги Ғулжиға кетишкә мәжбур болған. Кеңәш һакимийити дәвридә мәдрисә дәсләп һәрбий казарма, кейин ашлиқ сақлайдиған амбар хизмитини атқурған. Ахирқи вақитларда, мәдрисә бенакарлиқ бәдиий сәньәт мирасгаһи болған. 1995-жили Яркәнт шәһириниң мәмүрийити мәдрисиниң алдидики кочиға Веливай исмини бәргән.

Уйғурларниң арисида ишларни жүргүзүш үчүн Йәттисудики рус мәмүрийити Яркәнт шәһири билән Байсейит, Чоң Ақсу, Чоң Кәтмән, Ғалжат охшаш йезиларда тәржиманларни тәйярлайдиған рус-тузем (орус-йәрлик) мәктәплирини ачқан. Бу ечилған мәктәпләрдә йезилардики хәлиқниң балилири оқуп, русчә билим алған. 1897-жили Чоң Кәтмән йезисида ечилған орус-йәрлик мәктивиниң бенаси кона болуп, өрүлүп кетиш алдида турған. 1914-1916-жиллири Петька вә Васька исимлиқ рус устилири башқурған бир топ рус қурулушчиси Чоң Кәтмәнниң орус- йәрлик мәктиви үчүн йеңи бенани ( һазирқи Сонур Мамиров вә Кенбай Аулбеков кочилириниң қийлашқан йеридики йоған вә егиз бена, кейин уни ағриқхана, балилар бағчиси вә мәиший комбинати қилған, һазир турушлуқ өйгә айландурған ) селип бәргән. Йезиларда ечилған бу орус-йәрлик мәктәплири үчүн пайдилинидиған хиражәтниң көп қисми йеза хәлқиниң зиммисигә чүшкән.

Терилғу мәйданлири. Йәттису уйғурлириниң йеза егилик зираәтлирини өстүридиған терилғу мәйданлириниң көп қисми өзлири турақлиқ яшайдиған өйлиридин жирақ жайларда-далалар билән тағ етәклиригә жайлашқан. Терилғу мәйданлириниң өз алдиға намлири болуп, улар терилғу мәйданлириниң орунлашқан жайлириниң географиялиқ һәм тарихий шараитлириға бағлиқ пәйда болған. Мәсилән, Чоң Кәтмән йезисиниң терилғу мәйданлириниң намлири төвәндикичә болған.Улар: «Арилиқ», «Ақ өстәң», «Гәмә», «Нағирхан», «Сартақ», «Соқма», «Тоқай» вә «Тулум көл». «Тоқайда» илгири ирғай, тевилға охшаш дәрәқләрниң түрлири қоюқ өскән. Әнди «Тулум көл» аталғуси шу йәрдә чәмбәр шәклидики көлниң можутлуғиға бағлиқ пәйда болған дәп ейтишқа болиду. Йезиларниң хәлқи тағ етигигә, йәни бенәм йәрләргә арпа, сулу охшаш соғқа төзүмлүк болидиған өсүмлүкләрни өстүргән. Бу өсүмлүкләр қишта яққан қардин қалған нәм вә ямғурниң сүйи билән өскән. Тағ етигидин төвәнирәк болған йәрләргә, йәни түзләңликкә буғдай, әпийүн, аптаппеләз, көмүқонақ вә башқа данлиқ өсүмлүкләр билән биллә сүйи мол йәрләргә гүрүч тәргән. Булардин башқа аптапеләз, тамака, бедә, қоғун-тавуз, пияз, самсақ, капуста охшаш өсүмлүкләрниң түрлирини өстүрүп кәлмәктә.

Өсүмлүкләрни суғириш. Уйғурлар тәргән өсүмлүклирини суғириш үчүн өстәңләрниң сүйини пайдиланған. Өстәңниң сүйини пәқәт шу өстәңни чепишқа қатнашқан адәмләр егә болған.Улар өстәңниң сүйини көз мөлчәри билән бөлүп пайдиланған. Уйғурлар суниң өлчәм бирлигини «ғулач» дәп атиған. Бир ғулач су дегән 3 гектардин ошуқ йәрни суғиришқа йетидиған суниң мөлчәри болған. Суни тоғра пайдилинишни мирап яки көк беши назарәт қилип, улар су тутушниң нөвитини бәлгүләп, адәмләргә суни бөлүп бәргән. Бурун уйғурлар су тутушта нөвәт сақлашниң төвәндики икки усулини пайдиланған. Уларниң биринчиси бойичә, биринчи нөвәт күн чиқиштин әтигәнлик наштиғичә, иккинчиси, наштидин пешинғичә, үчинчиси пешиндин намазшамғичә, төртинчиси намазшамдин күн патқичә, бәшинчиси күн патқандин таң атқичә созулған. Әнди су тутушниң иккинчи усули бойичә, сәһәрлиги, күн чиқиштин бурун, түз йәргә яғач қозуқни қеқип, униң көләңгүси бойичә, ғәрип тәрипигә қарап он тапан өлчигән. Күн көтирлип, қозуқниң көләңгүси онинчи тапандин қайтип төртинчи тапанға кәлгәндә, су тутушниң биринчи нөвити аяқлишип, иккинчи нөвәтни башлиған. Иккинчи нөвәт пәқәт икки тапандин (үчинчи һәм иккинчи тапанлардин) тәшкил болған.Үчинчи нөвәттә қозуқ көләңгүси биринчи тапандин толуқ йоқап кәткичә давам қилинған. Төртинчиси болса, күн патқичә созулған. Кечилик су тутуш икки нөвәттин ибарәт болған. Биринчиси, күн патқандин йерим кечигичә, иккинчиси йерим кечидин таң атқичә давам қилған. Бурун ома орушқа чиқишниң алдида, һаллиқ деханлар қойларни союп, гөшлирини жутдашлириға тарқитишни уюштурса, кәмбәғәллири пәқәт жит селип тарқатқан.

Тағ тизмилири. Йәттисудики йезиларниң жәнубий тәрипидики Тәңритеғиниң бир ачиси болған Кәтмән тағ тизмисидики һәр бир жилғиниңму, һәр бир чоққиниңму қелиплашқан намлири болған. Мәзкүр тағниң Кәтмән йезисиға қарашлиқ йеридә төвәндики намлар билән аталған жайлар бар. Улар: «Арқа даван», «Биринчи мәйданчә», «Иккинчи мәйданчә», «Омарта», «Шарбулақ», «Ейиқлиқ», «Көл», «Бор көйдүргән», «Нан қачқан», «Һәмра пән тартқан», «Төгә устихини», «Һелимсопи өлгән», «Тайлақ қариғийи» в.б. Мәсилән, «Бор көйдүргән» дегән йәрдә өтмүштә адәмләр ақ ташларни йоған очақларда көйдүрүп, өй һаклайдиған бора тәйярлиған. Әнди «Омарта» дегән аталғуси XX әсирниң бешида Россиядин кәлгән Бухалов исимлиқ адәмниң тағ етигидики түзләңгә нурғун бал челәклирини орнитип, у йәрдә омарта егилигини тәрәққий әткүзгәнлигидин пәйда болупту. «Нан қачқан» нам төвәндики әһвалға бағлиқ пәйда болған. Тағда қариғай кесип жүргән адәмләр бир күни чүшлүк чейини ичишкә олтарғанда, бир адәмниң ғожунидин алған нени домилап, сайниң тапиниға чүшүп кетиду. Шуниңдин кейин, бу сайни адәмләр «Нан қачқан» дәп атайдиған болупту. Әнди «Тайлақ қариғийи» дегән намға келидиған болсақ, XVIII әсирниң ахирида Чоң Кәтмәндә Тайлақ исимлиқ батур яшапту. Бир күни Тайлақ батур һәмралири билән тағда олап жүрсә, бир топ қалмақ әскири уларға тосаттин һужум қилипту. Қалмақлар сан жәһәттин уларға қариғанда хелә нурғун екән. Шу чағда, қан төкүшни халимиған Тайлақ чекинишни тоғра көрүпту. Қалмақларниң қоғлап йеқинлишип қалғинини көргән Тайлақ батур йол бойлап жиқилған йоған қариғайниң йенида етидин чүшүп, қариғайниң баш тәрипини көтүривелип, уни тар йолға тоғрисиға қоюп вә һәмралири билән чекинишни давам қилипту. Қалмақлар бир чети яр, тар йолниң қариғай билән тосалғинини көрүп, уни елип ташлашқа чамиси йәтмәй, кәйнигә йенип кетипту. Кейин бу йәрни адәмләр «Тайлақ қарғийи» дәп атап кәткән.

Лашманлиқ. 1914-жили чоң дөләтләрниң арисида биринчи дуния йүзлүк уруши башлинип, униңға падишалиқ Россияму қатнашти. Урушниң еғирчилиғи хәлиқниң бешиға чүшүп, униң турмуши техиму начарлап кәтти. 1916- ж. 25- июньдики падиша Николай II-ниң мәйдан сепидә истиһкамларни қуруш, хәндәкләрни қезиш, йолларни селиш охшаш мудапийә қурулушлириға вә арқа сәп ишлириға 19 яштин 43 яш арилиғидики мусулман хәлиқлирини сәпәрвәр қилиш һәққидики пәрмани хәлиқниң ғәзивини қозғиса, байлар билән падишаниң әмәлдарлири падиша пәрманини әмәлгә ашурушқа тиришқан. Байлар билән әмәлдарлар падиша һакимийитиниң һимайисигә тайинип, өзлириниң тени сақ вә тәпсә төмүр үзгидәк балилириниң орниға кәмбәғәлләрниң йеши толмиған яки ағриқчан балилирини ишқа ярайду дәп, уларни қара ишларға әвәтмәкчи болған нийәтлири ашкарә болуп, буниңға кәмбәғәлләр қаттиқ ғәзәплинип, наразилиқ билдүриду. Әнди бәзи бир йәрләрдә кәмбәғәлләрниң наразилиқ һәрикәтлири падиша әмәлдарлири билән болған тоқунушларға айлинип кәткән. Шу жилниң 16- июль күни Қорам йезисиниң ғәзәпкә толуп-ташқан адәмлири Қорамниң болуси Арупни өлтүриду. 31-июльда Чоң Ақсу йезисида Тохнияз исимлиқ адәмниң башчилиғида бир топ кәмбәғәлләр йезидин падиша әмәлдарлирини қоғлаветип, андин Азат болусниң идарисигә бесип кирип, қара ишқа баридиған адәмләрниң тизими йезилған қәғәзләрни көйдүриветип, Чоң Ақсу вә Ават йезилирини өзлириниң қолиға алиду. Бирақ көп вақит өтмәй, падиша әскәрлири Тохнияз билән униң сәпдашлирини қолға чүшүрүп, уларни Қайқа даванида етип өлтүриду. Әнди Йеңишәр йезисида йүздин ошуқ кәмбәғәл дехан: «Бала алидиған қайсиң, чиқ бу яққа, испискини (список-А.З.) бизгә бәр, бала бәрмәймиз» дәп, болус идарисиниң алдиға дәвәйләп бариду. Хәлиқниң ғәзивидин қорқуп кәткән Жамалдин болус бир топ адәмлири билән Алмутиға қечип кетиду. Көтирилгән хәлиқ Жамалдин болусниң дукиниға от қойиветиду. Шу кечиси Жамалдин болус билән биллә Алмутидин кәлгән йүз адәмдин ибарәт болған жазалиғучи отряд падиша пәрманиға қарши наразилиқни уюштурған бир нәччә адәмни қамаққа елип, уларни Алмутиға һайдап кетиду. Шундақ наразилиқ һәрикәтләр Яркәнт шәһиридиму болуп, кәмбәғәлләр балилиримизни лашманлиққа әвәтмәймиз дәп, уезд идарисиниң алдида, қара ишқа маңидиған адәмләрниң тизимини алған Һажи болусни өлтәрмәкчи болғанда, уезд башлиғи уни аран дегәндә ажиртип алиду. Кәчқурунлуғи падиша әмәлдарлири билән байлар йолларниң бойидики йоған дәрәқләрни жиқитип, идаригә баридиған йолларни тосап, идариниң алдиға пулеметни орнитип, таң атқичә күзәттә туриду. Әтиси улар хәлиқниң арисиға өз вәкиллирини әвитип, әгәр лашманлиққа адәм бәрмисә, барлиқ хәлиқни қирип ташлайду дәп, тәшвиқат жүргүзиду. Андин адәмләрниң арисидики ғул-ғулни бесиш мәхситидә падиша пәрманға қарши чиққан бир нәччә адәмни етип өлтүриду. Шуниңдин кейин, адәмләр амалсиздин пәрманға бойсунушқа мәжбур болиду. Падиша әмәлдарлири пәрманға қарши чиққан адәмләрни жазалаш билән биллә һәр хил қувлуқ-шумлуқларни пайдилинип, йәрлик бай вә болуслар билән бирлишип, кәмбәғәлләрни қара ишларға әвитишкә башлайду.

Әнди қара ишқа барған адәмләрниң муң-зари вә йолларда тартқан азап-оқубәтлири, уларниң тоқуған қошақлирида ейтилиду. Төвәндә Чоң Кәтмән йезисидин лашманлиққа барған адәмләрниң ейтқан қошақлиридин үзүндә кәлтүрмәкчимиз:

 

Ат билән һарву билән, Һеч қачан ғерип әйлимәс,

Мандуқ Қирғизсайиға. Алла билән салған кемә.

Тағ – деңизлар титрәйду, Зор сәпәр кәлди башиңға

Қом – қериндаш вайиға. У тәрәптин ғәм йемә

 

Қарисам көрүнмәйду, Бу жүрәк қайнайдиғу,

Кәтмән ғолиниң беши. Отқа қойған чәйнәктәк.

Аһ десәм авал кәттуқ, Ярдин айрилип һаллар,

Қара көзүмниң йеши. Каккук билән Зәйнәптәк

Кәтмән теғи аман қал, Сеғиндимғу яримниң

Бәлким қайтип келәрмиз. Әткән омаш ешини.

Һәр ташу – гияниң,

Қәдирини биләрмиз Әтидин та кәчкичә,

Ишләймиз хаң ташларда.

Көзүмгә сүрсәм дәймән, Йәнә нә бала келәдур,

Қара чоққа тешини. Бу тәләйсиз башларға.

 

1917-жилқи февраль инқилавиниң нәтижисидә падиша тәхттин ғулиғандин кейин, лашманлиқтин аман-есән қайтип кәлгән адәмләр жутлирида Кеңәш һакимийитини орнитиш вә уни мустәһкәмләш үчүн болған күрәшләргә қатнашти.

Кеңәш һакимийитини орнитиш. 1918-ж. мартниң 2 дин 3 гә қариған кечиси Верный шәһиридә Кеңәш һакимийити орниғандин кейин, шу жилниң март ейи давамида Кеңәш һакимийити пүткүл Йәттису вилайитидә йеңип чиқиду. Йәттисуда Кеңәш һакимийитини орнитиш үчүн жүргүзүлгән күрәшләргә Ораз Жандосов, Тоқаш Бокин, Павел Виноградов, Родолов Марчек, Магаза Масанчи, Лукпан Емелевлар билән биллә уйғурлардин Абдулла Розибақиев, Исмайил Тайиров, Сопи Зәрватов, Махмут Ғожамияров вә башқилар қатнашқан. Һәрбий инқилавий кеңәшниң әзаси болған Абдулла Розибақиев сәпдашлири билән биллә Йәттисудики йезиларни арилап, уйғурларниң турмуши билән тонушуп, Кеңәш һөкүмитини ақ гвардиячиләр билән басмичилардин қоғдаш үчүн кәмбәғәлләрни қизил әскәрләр сепигә өтүшкә чақириду. Абдулла Розибақиев вә униң сәпдашлириниң аһали арисида һәрбий қисимларни шәкилләндүрүш үчүн жүргүзгән чоң тәшкилий вә тәрбиявий ишлириға бағлиқ нурғунлиған уйғур жигитлири қизил әскәрләр қатариға өтүш нийәтлирини билдүриду. Қизил Армия сепидә һәрбий хизмәтни өтәшни халиған уйғур жигитлири һәрбий тәйярлиқтин өтүш үчүн атларға минип, Алмутиға келиду. Кеңәш һөкүмити һәрбий тәйярлиқтин өткән уйғур жигитлирини һәрбий кийимләр билән кийидүрүп, қоллириға милтиқ билән қилич бериду. Уларниң бир мунчилири чоң һәрбий жүрүшләргә атлинип кәткичә, Алмутиниң әтрапидики бай-кулакларни мусадирә қилишқа қатнишиду. Дәсләп Алмутиға 114 адәм кәлгән болса, кейин, уларниң сани 530 болиду. 1920-жили Йәттису вилайәтлик партия комитети Абдулла Розибақиевни Алмутида қурулған уйғур атлиқ полкиға комиссар қилип тайинлайду. У бу хизмәтни төрт ай атқуруп, уйғур атлиқ полкини қуруш үчүн көп әмгәк қилиду. Гражданлар уруши дәвридә Йәттису Һәм Оттура Азиядә ақ гвардиячиләр билән басмичиларға қарши урушларда уйғурлардин тәшкил қилинған 57- атлиқ әскәр полки (уни таранчилар полки дәпму атиған), айрим атлиқ әскәр двизиони билән 392-атлиқ әскәр эскадрониниң роли чоң болди. Әнди 27-Түркстан атқучилар полкиниң тәркивидә 250 уйғур жигити болған. 1918-1919-жж. Черкасскини (һазирқи Алмута вилайитиниң Сарқант наһийәсидә) ақ казаклардин мудапийә қилиш үчүн болған жәңләрдә М.Норузов, И.Әхмәтов, И.Имамбақиев, М.Һасанов охшаш қизил әскәрләр өзлириниң қәһриманлиғини көрсәткән. 1921-жилниң бешида Қизил Армияниң қатаридики уйғур жигитлириниң сани 920гә йәткән.

1921- жили Махмут Ғожамияров бир топ адәм билән Шинжаңниң Сүйдүң шәһиригә берип, андин у өзи ялғуз ақ казакларниң атамани Дутов олтарған бөлмигә кирип, уни һәм униң муһапизәтчисини тапанча билән етип өлтүрүп, кейин сақ-саламәт сәпдашлири билән Яркәнткә қайтип келиду. Кеңәш һөкүмити Махмут Ғожамияровниң көрсәткән бу қәһриманлиғи үчүн униңға тәшәккүр елан қилип, алтун саат билән мукапатлайду. Кейин униңға исми йезилған тапанча билән «ВЧК(Пүткүлроссиялик пәвқуладдә комиссияси)ниң рухситисиз қолға елинишқа болмайду» дәп йезилған гуванамини тапшуриду. Амма дүшмәнләр теч ятмай, бәри бир, Махмут Ғожамияровтин интиқамини алиду. 1936-жили 31-декабрь күни Махмут Ғожамияров Чоң Ақсу йезисидики Машина-Трактор Станциясиниң (МТС) мудири болуп ишлигән вақтида, у Алмутиға жиғинға, оғли Туғлуқ йеқинлириниң өйигә қонушқа кәткәндә, кечиси Андреев, Фройлен вә Власов дегән үч адәм Махмут Ғожамияровниң өйигә кирип, униң аяли Хәйринсаханни қийнап боғуп, палта билән чепип өлтүриду. Тоққуз яшлиқ қизи Рәһимәмни палтиниң жулдуси билән уруп жараһәтләйду. У әтиси Алмутидин қайтип кәлгән дадисиниң қолида жан үзиду. Әнди қатиллар болса, тутулуп жазаға тартилди.

Ату пажиәси. Йәттисуда һакимийәт Кеңәшләрниң қолиға өткәндин кейин, Малая станица, Талғир, Ишиктә, вә Түргүн станицлириниң казак-оруслири Қарасу болуси Жамалдин, талғирлиқ Исламбай вә башқа йәрлик байлар билән мәслиһәтлишип, Верный шәһиридики қизил әскәрләрниң сепилиға һужум қилип, Кеңәш һакимийтини ғулатмақчи болиду.Казак-орусларниң башчилири Жамалдин болусқа: «Сән, уйғурлириңниң бешини жиғ, сән болуп, биз болуп, Верныйға егә болувалған большевикләрни ужуқтурайли, Болмиса, улар саңиму, бизгиму күн көрсәтмәйду» дәйду. Шуниңдин кейин, Жамалдин болус билән йәрлик байлар Йеңишәр һәм Таштиқара йезилирниң деханлирини жиғип, уларни ара-гүжәк, сойла-чоқмақ охшаш нәрсиләр билән қуралландуруп, Верный шәһиригә қарап атландуриду. Келишим бойичә, сепилға һужум қилғанда, уйғур деханлири алдиңқи сәптә, әнди казак-оруслар болса, кәйнидә болиду. Мошу вақитта сепилдики қизил әскәрләрниң сани Жамалдин болусниң адәмлири билән казак-орусларға қариғанда аз болуп, уларниң әһвали еғирлишиду. Бирақ Лепсидин үлгирип кәлгән қошумчә күчниң ярдими билән вә заманивий қурал-ярақларға егә болған қизил әскәрләр уйғур деханлири билән казак-орусларни кәйнигә чекиндүриду. Мәғлубийәткә учриған казак-оруслар Ғулжа тәрәпкә өтүп кетип, жазадин қутулуп кетиду. Кейин уйғур деханлири билән казак-орусларниң Верныйдики сепилға һужум қилғанлиғи һәққидики хәвәр Кеңәш һакимийитиниң мәркизи болған Петроград шәһиригә йетип бариду. Шу чағда, Кеңәш һөкүмити пүткүл уйғур хәлқини Кеңәш һакимийитигә қарши чиқти дәп әйипләп, уйғурларни жазалаш үчүн Петроградтин Верныйға Мураев дегән адәмниң башчилиғида жазалиғучи отрядни әвитиду. Бу отрядниң әскәрлири Верный шәһиридин чиқип, Ғулжа йолини бойлап, шәриқтики уйғур йезилириға қарап атлиниду. 1918- ж. 25-май күни Йеңишәр йезисиға йетип кәлгән Мураевниң отряди мәзкүр йезиниң хәлқини оққа тутуп, уйғурларни жазалашни башлайду. Жазалиғучилар йезиға келип, униң хәлқигә «силәргә ачидиған мәжлисимиз бар» дәп, адәмләрни бир жайға топлап, андин уларни йезиниң сиртиға апирип, буларниң арисидики аял-қизларни бир қораға киргүзүп қамап қоюп, сиртта қалған әр кишиләрниң барлиғини, йәни 14 яштин чоң болған бегуна адәмләрни пулеметниң оқиға тутқан. Атудин бурун Йеңишәр йезисида он нәччә мәһәллә болуп, һәр бир мәһәллидә 50-60 түтүн өйлүк адәм яшиған болса, униңдин кейин, пүтүн бир йезида бари-йоқи 40-50 түтүн адәм қалған. Әтиси, йәни 26-май күни жазалиғучилар Таштиқара йезисиға келип, йеза хәлқини мечитниң қорасиға киргүзүп, шу йәрдә адәмләрни етип өлтүргән. Шундақ пажиә 27- май күни Тәшкәнсаз йезисида болиду. Мәзкүр йезидики бу пажиәни өз көзи билән көргән Гүләмхан момайниң ейтиши бойичә, Мураевниң әскәрлири пәқәт уйғурларни етип өлтүрүш биләнла чәклинип қалмай, шуниң билән биллә өйму-өй жүрүп, өлтүрүлгән адәмләрниң мал-мүлкини булап-талаш билән шуғулланған. Шуниңдин кейин, Мураевниң жазалиғучи отрядиниң пулемет оқиға Ғулжа йолиниң бойиға орунлашқан Кейиквай, Қариторуқ, Лавар, Қорам, Челәк, Байсейит, Қарийота, Ғәйрәт вә башқа йезиларниң аһалиси учрайду. Әнди «Иккинчи Бухара» дәп аталған Қорам йезисида жазалиғучилар йәттә күн болған. Биринчи күни йезидики миңға йеқин адәмни оққа тутқан. Уларниң арисида өлүма Савутахунниң 270 шагирити болған. Үчинчи күни Савутахунни мечитниң алдида етип өлтүргән. Жазалиғучилар Савутахунни арқисидин атмақчи болғанда, у: «мусулманларни һеч қачан арқисидин келип атмайду. Алди билән намизимни аяқлаштурувалай, шуниңдин кейин, ат» дәп, рухсәт елип, қилвиға қарап, намизини оқуп болғандин кейин, мәйдисини оққа тутуп берипту. Кейин Савутахунни атқан икки қизил әскәрниң бири Қорамдин чиқипла, ети путлишип, ат астида қелип, жан үзүпту. Иккинчиси болса, әқлидин адишип кетипту. Тәрәққийпәвәр Савутахун талипларға һәр тәрәплимә билим бәргән. Әгәр ату болмиғанда, уларниң арисидин қанчиликму оқумушлуқ, билимлик адәмләр йетилип чиққан болар еди. Қорамдики ату пажиәсиниң гувачиси Модәнгүл момай бу қирғин һәққидә төвәндикиләрни ейтқан: «Бүгүн улуқлар кәлгидәк һәммимиз шуларни қарши алайли дегән хәвәр тарқалған. Уни аңлиған барлиқ қорамлиқлар мәрдисә кочисиниң төвән тәрипигә жиғилип, йолниң бир четидә әр кишиләр, иккинчи четидә аял-қизлар улуқларни күтүп туруштуқ. Бир чағда, Челәк тәрәптин кәлгән қураллиқ атлиқ кишиләр гармошка челип, нахша ейтқан һалда, бизниң оттуримиздин бемалал өтүп, тағ тәрәпкә кәтти. Көп өтмәйла, улар йәнә гармошка челип, нахша ейтип, қайтип келишти. Бизни, аял-қизларни өйлиримизгә қайтуруветип, яш балилар билән әр кишиләрни елип кәтти. Бир аздин кейин, милтиқларниң дәһшәтлик авазлири, адәмләрниң аччиқ налилири аңланди. Уқушсақ, қураллиқ кишиләр елип кәткәнләрни һазирқи шейитлиққа апирип етип ташлиған екән». Әнди Ғәйрәт йезисидики атуни өз көзи билән көргән Исмайил исимлиқ адәм ату тоғрилиқ мундақ дегән: «Мән у чағда тоққуз яшларда едим. Пажиә май ейида йүз бәрди. ...Мәһәмәтни түгмәндә, униң оғлини қамқақлиқта мөкүвалған йеридин тепивелип, шу йәрдила етиветишти. Дуканчи Әмәт бовайму етилди. Етилғанлар кочиларда, бағларда, етизларда йетип қалди. 90 яшлиқ Майсихан момай қорқуп кәткәнликтин жүриги йерилип өлди. Мениң апам Чимәхан вә кичик анам бизни дәрия бойиға апиривалди. Оруслар кәлсә балиларни дәрияға ташлап, өзимизму өлүмиз,-дейишти. Уларни кичик апамниң йолдиши Мера дегән киши аран тохтитип, һәммимизни башқа яққа елип кәтти. Әтисигимикин, өгүнигимикин, Таусүгүрдин кәлгән оруслар хәқниң мал-мүлкини булиди. Үч күндин кейин «ату тохталсун» дегән буйруқ чиққанлиғи мәлүм болди. Қорқуп кәткән адәмләр анчә ишәнмиди. Нурахмәт Һәмраев, Қурван Семәтов вә башқилар өлгән адәмләрни зәмбилләргә селип, кона почтиниң йениға жиғди. Мәнму уларға ярдәм қилдим. 28 адәмни шейитгаһ мазариға көмүп қойдуқ Уруқ- туққанлири билән хошлишишқа етилип кетиштин қорқмиғанлар кәлди, қорққанлар кәлмиди. Атуда байқилардин башқа йәнә Нурахун Сидиқов, Мутәллипов (Дәраниң дадиси), Аман ақсақал, Зайитов Қадир (ләқими узун Қадир), Сабиров Қадирлар өлди. Чоруқ бовай қолидин яридар болуп, тирик қалған». Жазалиғучилар Челәк тәвәсиниң хәлқини оққа тутуп, қирип болғандин кейин, Чоң Ақсу йезисиғиму йетип келиду. Буларниң Чоң Ақсуға келишидин бурун адәмләрниң арисида «Ату қиливатқан Мураевниң әскәрлиридәк» дегән сөз тарқалған еди. Бирақ йезиниң ақсақили, саддә вә ақ көңүл киши болған Рәхмитулла қизил әскәрләрниң кийимлирни кийип кәлгән бу адәмләрниң ундақ вәһшиликкә бериши мүмкин әмәс дәп, Мураевниң адәмлирини қучақ йейип қарши елип, мал союп, қазан есип, бир кечә-күндүз меһман қилиду. Шуниңға қаримай, жазалиғучилар өзлириниң һарам нийәтлирини бу йәрдиму әмәлгә ашуруп, бегуна хәлиқни қирғинға учритиду. Мураевниң әскәрлири бала, аял яки қери демәй, йеза хәлқиниң йәттә яштин йәтмиш яшқичә болған адәмлирини милтиқ пайнәклири билән уруп, Садир имамниң өйиниң алдиға һайдап әпкелип, шу йәрдә әр кишиләрни он-ондин қилип, қатар олтарғузуп, андин оққа тутқан. Пулемет оқидин өлмәй, ярдар болғанларни нәйзә билән санчип, тапанча билән етип өлтүргән. Етилған адәмләрниң арисида Рәхмитулла ақсақалму болған. Чоң Ақсу хәлқини қирип болған Мураевниң әскәрлири мәзкүр йезиниң шәрқий қисмидики чоң сайни атлап өтүп, у йәрдики Сәккиз-он вә Долата йезилириниң хәлқини оққа тутқандин кейин, Или дәриясиниң бойидики пристань тәрәпкә кәткән. Мураевниң отряди Верныйдин уйғур йезилириға Ғулжа йоли билән жүргәчкә, жуқарқи йол тәрәптики Қизил Ғәйрәт, Азат охшаш йезиларниң хәлқи атудин аман қалған. 1918-ж. июль ейида ВЧКниң адәмлири Мураевниң отрядини қуралсизландуруп, униң бегуна уйғурларни жазалашқа қатнашқан адәмлирини сотқа бәргән. Атудин кейин, йезилардики хәлиқниң тери-периңи чиқип, кочилири чөллишип кетип, қирғин вақтида бағларға вә қора-жайларға йошурунған яки таққа қечип кетип, өлүмдин аман қалғанлири аста-аста өйлиригә келишкә башлайду. Бәзи бир адәмләр атуниң йәнә бир қетим болуши мүмкин дегән ой билән Ғулжа тәрәпкә өтүп кетиду.

Мәдәнийитимизниң пешқәдәмлириниң һәммиси дегидәк: Өмәр Муһәммәдий, Һезим Искәндәров, Нур Исрайилов, Мөмүн Һәмраев һәм шулар кәби бир нәччә онлиған зияллиримиз йешиға йәтмигәнлигидин, йәни 1918-жили 14 яшқа толмиғанлиғиға бағлиқ атудин аман қалған. Әгәр бу пажиә болмиғанда, хәлқимизниң арисидин қанчиму надир адәмлиримиз йетилип чиққан болар еди. Амал қанчә.

Кеңәш һакимийитини мустәһкәмләш. 1921-ж. Кеңәш һакимийити Йәттисуда йәр ислаһитини жүргүзүп, 1916-ж. падиша һөкүмити тәрипидин қазақ һәм уйғур деханлиридин тартип елинған йәрләрни егилиригә қайтуруп бәрди. Йезиларда Кеңәш һакимийитини мустәһкәмләш вә хәлиқни дөләт вә егилик ишлириға тартиш үчүн «Қошчи» иттипақлири қурулди. Бу мурәккәп йеза егилиги мәсилисини һәл қилиш ишиға А.Асылбеков, Ә.Жангелдин, С.Мендешев, С.Сейфуллин, Г. Коростелев, А.Розибақиев вә башқа адәмләр қатнашти. Йәттису вилайәтлик «Қошчи» иттипақиниң рәиси болуп А.Розибақиев тайинланди. «Қошчи» иттипақиниң йезилардики активистлири бай-кулакларниң мал-мүлкини мусадирә қилип, уни кәмбәғәл деханларға бөлүп бәрди. Буни адәмләр Кеңәш һакимийитиниң кәмбәғәлләргә қилған ғәмхорлуғи дәп билди. Бәзи бир йәрләрдә оттура һал деханларму мусадирә қилинип, улардин ат-улақлирини һәтта уруқ үчүн қалдурған буғдайлириниму тартип алған. Мусадирә қилинған нәрсиләрниң арисида чөгүн, чай қошуғи, тавақ, яғач қошуқ, ястуқ, әр кишиләрниң бәлбеғи, аялларниң ич кийимлири, тоху, ара болған. Йәр- суға, уруқлуқ буғдайға һәм йеза егилиги қурал-жабдуқлириға егә болған кәмбәғәл деханлар чоң қизғинлиқ қияпитидә ишләшкә киришти. Уларға йезилардики партия һәм комсомол ячейкилири йетәкчилик қилди. Шуниңдин кейин, кәмбәғәл деханларниң турмуши пәйдин-пәй яхшилинип, адәмләрниң аң-сезими өсүп, йезиларда мәдәний-маарип ишлири жанлинип, йеңичә мәктәп, клуб, китапхана охшаш мәдәний-ақартиш жайлири ечилип, улар үчүн беналар селинишқа башлиди. Әнди бәзи бир йәрләрдә мәктәпләр билән клублар Кеңәш һөкүмити тәрипидин йепилған мечитлар билән байларниң мусадирә қилинған өйлиригә жайлашти. Кеңәш һакимийити өзиниң дәсләпки күнлиридин башлап, әлдики саватсизлиқни йоқитишқа алаһидә көңүл бөлүп, йеңи мәктәпләрни ечип, уларни оқуш-йезиш қураллири вә муәллимләр билән тәмин етишкә киришти. 1922-жили 12- февральда Алмута шәһириниң Султанқорған мәһәллисидә мәрипәтчи Ниғмәтжан Әйса оғли Ғизидиновниң тәшәббуси билән дәсләпки уйғур мәктиви ( һазирқи Кеңәш Иттипақиниң Қәһримани Мәсим Яқупов намидики 101-уйғур оттура мәктәп) ечилған. Мәзкүр мәктәпниң бенаси соқма тамдин турғузулуп, үч бөлмилик болған. Бир жилдин кейин, йәни 1923-жили Алмута шәһиридә йәнә бир йәттә жиллиқ уйғур мәктиви ечилиду. Униңға атақлиқ мәрипәтчи Сопи Зәрватовниң исмини бериду. Сопи Зәрватов Октябрь инқилавидин бурун «калтә чапанлар» тәшкилатиниң әзаси болған еди. «Калтә чапанлар» 1905-жили Челәк йезисида қурулған тәрәққийпәрвәрлик йөлинишидики тәшкилат болуп, униң әзалири узун кийимләрни кийиштин баш тартип, Европичә, йәни костюмларни кийгән. Улар перижә кийиш, сәллә ораш, мончиға чүшмәслик, дохтурға көрүнмәслик (бурун дохтурниң алдиға берип, көрүнгән адәмни капир дәп һесаплиған) вә аялларни намарәм дегәнгә охшаш қаидиләргә қарши күрәш жүргүзгән. Сопи Зәрватов Түркстан Кеңишиниң қурултейиға вәкил болуп, Тәшкәнткә кетип берип, Қордай даванида ат-һарву әпқечип, пажиәлик вапат болған. Униң уйғурлар зич яшайдиған жайларда жүргүзгән тәшвиқат ишлириниң нәтижисидә 18 уйғур мәктиви ечилған. 1922-жили Кәтмән болуслуғида муәллимләрни тәйярлайдиған курс ечилип, униңда 34 адәм қайта тәйярлиқтин өтүп, 8 адәм муәллимлик кәспини егиләп чиқиду. Шу жили бир топ адәм Алмута вилайәтлик муәллимләрни тәйярлайдиған курсни тамамлиған. 1923-жили Яркәнттә муәллимләрни тәйярлайдиған курс ечилиду. Башланғуч мәктәпләр үчүн елипбә, уйғур тили вә арифметика охшаш дәрисликләр түзүлиду. 1929-жили Қазақстан ақартиш хәлиқ комиссариатиниң қарариға бенаән Сопи Зәрватов намидики йәттә жиллиқ уйғур мәктиви техникумға (һазирқи Яркәнт педагогилиқ колледжи) айлинип, Яркәнт шәһиригә көчирилип, униңда башланғуч мәктәпләр үчүн муәллимләрни тәйярлайдиған болди. Шу чағларда, мәзкүр оқуш жайида Өмәр Муһәммәдий, Һезим Искәндәров, Летип Әнсарий охшаш адәмләр устазлиқ қилған. Яркәнт техникуминиң дәсләпки мудири Абдуғопур Розибақиев болған. 1924-жили қурулған «Саватсизлиқ йоқалсун» дегән жәмийәт чоң яштикиләрниң саватсизлиғини ечиш билән шуғулланди. Чоңлар күндүзи ишләп, ахшими саватини ечиш үчүн кәчки мәктәпләрдә оқуған. Саватсизлиқни йоқитиш үчүн жүргүзгән ишларниң нәтижисидә Йәттису уйғурлириниң 70-75 проценти хәт оқуп һәм язидиған болған. Балиларға мәжбурий төртинчи синиплиқ башланғуч мәктәпни пүтүрүш һәққидә қанун қобул қилинди. 1937-жили Чарин, Чоң Кәтмән, Довун охшаш йезиларда йәттә жиллиқ мәктәпләр ечилған. 1936-1937-жиллири Чоң Кәтмәндә Әхмәт Закир дегән адәмниң башчилиғида мәктәпниң бенаси селинип, униңда кәтмәнликләрниң балилири 80-жилларниң оттурисиғичә оқуп билм алған. 30-жиллири Алмута вилайитидә 65 уйғур мәктиви болуп, уларда 7447 оқуғучи билим алған. Бу мәктәпләрдә 208 уйғур муәллими устазлиқ қилған. Йезилардики мәктәпләрни тамамлиған яшлар билим елишни давамлаштуруш үчүн Алмута, Тәшкәнт, Москва, Ленинград (һазирқи Санкт-Петербург) охшаш шәһәрләргә оқуш издәп атланған.

1921-жили 1-июньда Абдулла Розибақиевниң тәшәббуси билән Тәшкәнт шәһиридә «Кәмбәғәлләр авази» дегән уйғур тилидики гезитниң биринчи номери йоруқ көрүп, кейин йәнә йерим жилғичә чиқмай, пәқәт 1922-жилниң январь ейида Алмутида гезитниң иккинчи номери чиқти. Һәр хил сәвәпләргә бағлиқ гезит турақлиқ чиқип турмай, 1922-жилдин 1925-жилғичә, униң бари-йоқи 25 номери йоруқ көргән. 1925-жили январьда «Кәмбәғәлләр авазиниң» тиражи 500 данә болса, 1926-жилдики март ейиниң ахирида гезитниң тиражи 1520 данигә йәткән. Дәсләпки жиллири «Кәмбәғәлләр авази» пәқәт Алмута шәһири билән уезд мәркәзлиригә тарқитилған болса, 1926-1927-жиллири гезит тиражиниң 80 проценти йезиларға әвитилгән. 1930-жили 15-октябрьдә «Кәмбәғәлләр авази» гезитиниң редакцияси Яркәнт шәһиригә көчирилип, у наһийәлик гезит сүпитидә чиқишқа башлайду. 1932-жили гезитниң нами «Колхозчилар авази» болуп өзгәртилиду. Кейин «Колхозчилар авази» гезити «Йеңилиқ авази», «Октябрь нури», «Жаңалиқ жаршысы» қатарлиқ намлар билән нәшир қилинип кәлгән болса, ахирқи вақитларда «Яркәнт тәвәси», «Жаркент өңірі» вә «Жаркентская новь» дегән намлар билән уйғур, қазақ вә рус тиллирида чиқиватиду. 1934-ж. ноябрь ейида болған ВКП(б) Мәркизий Комитетиниң Пленуми МТСларниң сәясий бөлүмилириниң йенида гезитларни чиқириш тоғрилиқ тохтам қобул қилғандин кейин, Челәк йезисидики МТСта һәптисигә бир қетим гезит чиқидиған болди. Кейин бу гезит «Колхоз әмгиги» дәп атилип, у Челәк наһийәлик партия комитети билән наһийәлик ижраий комитетиниң оргиниға айлинип, униң нами 1937-жили «Колхозчиларниң әмгиги» болуп өзгәртилди. 1934-жилниң 29-сентябрь күни Панфилов наһийәсиниң Подгорное (һазирқи Уйғур наһийәсидики Қирғизсай) йезисида «Сталинчи» намлиқ гезитниң биринчи номери чиқиду. 1935-жили Уйғур наһийәсиниң қурулушиға бағлиқ «Сталинчи» гезити Уйғур наһийәлик партия комитети билән наһийәлик ижраий комитетиниң органи болиду. 1940-жилдин башлап, «Сталинчи» гезити Чонжа йезисида чиқирилди. Мәзкүр гезит 1953-57-жиллири «Течлиқ әмгәк», әнди 1965-жилдин бери «Или вадиси» дегән нам билән чиқса, һазир у «Iле шуғыласы»- «Или вадиси» дегән қош нам билән қазақ һәм уйғур тиллирида йоруқ көрмәктә. 1935-ж. 26-октябрьдин башлап, Қазақстан Коммунистлар партияси Алмута вилайәтлик комитети билән вилайәтлик ижраий комитетиниң органи ретидә уйғур тилида «Қизил туғ» дегән гезит 3000 данә билән һәптисигә үч қетим чиқидиған болди. И.Таиров, Н.Шарипов вә М.Абдуллин дегән адәмләр «Қизил туғ» гезитиниң муһәррирлири болған. Мәзкүр гезитниң ахирқи номери 1939-жилниң апрель ейида чиққан.

ВКП(б) Алмута вилайәтлик комитетниң бюроси һәм Алмута вилайәтлик ижраий комитети Президиуминиң 1935-ж. 10-февральдики тохтамиға бенаән, йеңи қурулған Уйғур наһийәсигә Яркәнт наһийәсидин Ават, Ақтам, Чоң Ақсу, Чоң Дехан, Дардамту, Түгмән, Чарин, Чонжа, Шуңқар йезилиқ Кеңәшлири өтүп, наһийәниң вақитлиқ мәркизи Довун йезиси болған. Наһийәлик партия комитетиниң биринчи кативи болуп Мәрүп Ибрагимов сайланған. Кейин Уйғур наһийәсиниң мәркизи Чоң Ақсу (1936-1940-жж.), Подгорное (1940-1945жж.) вә ахирида (1945-жилдин тартип та һазирқи күнгичә) Чонжа йезиси болди.

Йезиларда ечилған клубларда сәньәт һәвәскарлириниң «көк көйнәкләр» дәп аталған өмәклири тәшкил қилинип, уларниң хәлиқ алдида қойған оюн-концертлири адәмләрниң көңлини ачқан. «Көк көйнәкләрниң» концертлирида ләпәр ейтиш асасий орунға егә болуп, уларда адәмләрниң йеза егилиги ишлиридики оңушлуқ тәрәплири мәдһийилинип, камчилиқлири паш қилинип, ишларға путликашаң болуватқан һорун адәмләрни қаттиқ тәнқит астиға алған. «Көк көйнәкләр» пәқәт нахша-саз вә уссул билән чәклинипла қалмай, адәмләрниң һаятида болған вақиәләрни сәһниләштүрүп, йоған һойлиларда қойған. Шундақ сәһнә әсәрлириниң бири, у «Назугум» спектакли болуп, уни Нәзәрғожа Абдусемәтов билән Желил Ғәниевлар бирликтә язған.

20-жиллири тәшкил болған «Қошчи» иттипақлири йезилардики кәмбәғәл деханларниң әмгәк артельлирини қурушиға, адәмләрниң сәясий аң-сезими билән мәдәний дәрижисиниң өсүшигә ярдәмлишип, уларни Кеңәш һакимийитини мустәһкәмләш үчүн болған күрәшкә тартти. Октябрь инқилавидин бурун йезиларни болуслар, байлар һәм ақсақаллар башқурған болса, әнди кәмбәғәлләр тәрипидин сайланған йеза Кеңишиниң рәиси башқуридиған болди. Кеңәш һакимийити байлар билән мусулман дининиң имам, ишан, молла охшаш вәкиллирини әзгүчи топлар дәп, уларни сайламларға қатнишиштин чәтләтти.

Коллективләштүрүш. 1927- жили декабрь ейида болған Кеңәш Иттипақ Коммунистик партиясиниң XV сьези йеза егилигини коллективләштүрүш һәққидә қарар қобул қилди. Бу йезилардики хусусий дехан егиликлирини бирләштүрүп, чоң коллективлиқ егиликләргә, йәни колхозларға айландуруш еди. Шуниңдин кейин, партия сьезиниң қарарлирини башчилиққа алған партия, комсомол вә йеза егилигиниң активистлири деханларни колхозларға жәлип қилиш, колхозға киргән деханларни ройхәткә елиш вә уларниң ат-улақлирини ениқлаш охшаш ишлирини жүргүзди. Дәсләп колхозларға қолида соқа-тирна, кәтмән, оғақ охшаш сайманлири бар кәмбәғәл деханлар әза болуп кирди. Улар колхозға киргәндә, ат-һарвулириниму өткүзүп бәрди. 30-жилларниң башлиридин башлап йезиларда колхозлар пәйда болди. Мәсилән, Кичик Ачиноқа йезисида «Кеңәш» дегән колхоз, Чоң Кәтмәндә «Қизил Октябрь», Аватта «Йилтиз», Чоң Ақсуда «Ғәйрәт», Кичик Ақсуда «Ишчи-дехан», Чонжида «Қизил Туғ» в.б. Әнди Яркәнт шәһириниң ичидә « Труд пахтилиқ», «Қизил партизан», «Елтай», «Әмгәкчи» дегән колхозлар қурулған. Йәттису уйғурлириниң йезилирида барлиғи болуп, 124 колхоз пәйда болған. Колхозларниң мүлки, уларға әза болуп киргән деханларниң мал-мүлкидин тәшкил болди. Мәсилән, « Ғәйрәт» колхозида 350 десятина ашлиқ, 25 десятина әпийүн терийдиған йәр, 60 ат, 30 өкүз, 6 төрт чақлиқ һарву, 8 төмүр соқа, 20 сапан, 2 тирна, 20 талдин тоқулған сөрәм, 15 тулуқ таш, 25 кала, 350 қой вә 50 өшкә болған. Колхозни башқуридиған адәмни рәис дәп, уни колхозчиларниң умумий жиғинида сайланған. Колхозлар дәсләп қурулғанда, колхозчилар сапан билән йәр һайдап, қол билән уруқ чечип, пишқан ашлиқни оғақ билән оруп, уни ат-һарву яки өкүз-һарвулар билән тошуған. Әнди кәмбәғәл деханлар қолидики бар мүлкини колхозларға өткүзүвәткәндин кейин, улар колхозниң егилигигә қарап қалди. Колхозниң егилигидә әмгәк қилған колхозчиларға иш һәққиниң орниға «әмгәк күни» йезилған. Әмгәк күни үчүн колхозчилар ашлиқ алған. Әмгәк күнигә берилидиған ашлиқниң мөлчәри колхозниң жиллиқ киримигә, йәни тапқан пайдисиға һәм колхозчиниң колхоз егилигидә әмгәк қилған күнигә бағлиқ болған. Жилниң ахирида, йәни колхозлар жиғиштурған ашлиғини дөләткә өткүзүп болғандин кейин, қалған ашлиғиниң бир қисмини уруқлуққа қалдуруп, иккинчисини колхозчиларға тарқитип, уларниң әмгәк күнлири билән һесаплашқан. Әгәр колхоз көп пайда тапса вә колхозчиниң әмгәк күни йетәрлик болса, у чағда, колхозчиға берилидиған ашлиқму көпирәк, әнди әксинчә әһвалда, йәни колхозниң ихтисадий әһвали начар вә колхозчиниң әмгәк күни аз болса, униң алидиған ашлиғиму азирақ болған. Кеңәш һакимийитиниң өзигә керәк болған йеза егилик мәһсулатлирини колхозлар билән колхозчилардин елиши колхозға әза болуп киргән кәмбәғәл деханларниң турмушини начарлитивәтти. Шу чағда, Кеңәш дөлитиниң башчилири техи колхозларға кирмәй, өз алдиға егиликлирини жүргүзиватқан адәмләрни чапсанирақ колхозларға бирләштүрсәк, шунчилик колхозларниң егиликлирини тәрәққий әткүзимиз дәп, колхозларға әза болушниң ихтиярийлиқ принциплирини бузуп, деханларға күч қоллинип, уларни мәжбурий түрдә колхозларға киргүзүшкә тиришти. Буниңға мал-мүлки мусадирә қилинған бурунқи байлар қарши чиқип, колхозларға кириштин баш тартип, бар мүлкини атларға артип яки ат-һарвуларға бесип, кечилири йошурун Ғулжа тәрәпкә өтүшкә башлиди. Уларниң арқисидин колхоз түзүмини яхши чүшәнмигән бәзи бир кәмбәғәл деханларму әгишип кәткәндә, партия, комсомол вә йеза егилиги активистлири йезиларда қалған оттура һал деханларни колхозларға жәлип қилишниң орниға, уларни мәжбурий түрдә колхозға киргүзмәкчи болди. Кеңәш һакимийити колхозларға кириштин баш тартқан адәмләрниң һәммисини, хәлиқ дүшмини дәп елан қилип, уларни шәхсий әркинлигидин, мал-мүлкидин һәм сайлам һоқуқидин мәһрум қилип, йәр ағдуруш охшаш жазаларға тартти. Кеңәш һөкүмитиниң бу чарилири йеза егилигигә чоң зиян кәлтүрди. Әлдә ашлиқ йетиштүрүш төвәнләп, малниң сани азийип, адәмләрниң нан, гөш, сүт вә башқа озуқ-түлүкләрни истимал қилиши төвәнләп кәтти. 1930-жили мартта ВКП (б) Мәркизий Комитети «Колхоз һәрикитидә партия йолини бузуш билән күришиш тоғрисида» дегән тохтамни елан қилғандин кейин, колхозларға мәжбурий түрдә киргүзүш тохтилип, әнди колхоз һәрикити аста-аста ихтиярий асаста өсүшкә башлиди. Бирақ 1931- жили бәзи бир йәрләрдә әтиязлиқ терилғуға өз вақтида тәйярлиқ көрмәй, ашлиқни кечиктүрүп терийду. Униң үстигә ашлиқ суғириш вә күтүш ишлири тәләп дәрижисидә уюштурулмай, ашлиқтин елинған һосул төвән болуп, шу жили күзлүги ачарчилиқ башлиниду. 1931-32-жиллири болған қурғақчилиқниң ақивитидин 1932-33-жиллири ашлиқниң һосули наһайити төвән болуп, колхозчилар тәргән уруғиниң миқдаричиликму ашлиқ алалмай, йезиларда ачарчилиқ башлинип, адәмләр ачлиқтин өлүшкә башлайду. Мәсилән, 1932- жили һазирқи Әмгәкчиқазақ наһийәсиниң Ават йезисида 16 адәм ачлиқтин өлгән. Султанқорған мәһәллисидики «Парижская коммуна » дегән колхозниң хаминидики пахал вә саман догилириниң арисидин ачлиқтин өлгән бир нәччә адәмниң, әнди 1932-жилниң бешида Узунағаш йезисида тағ бағриға жайлашқан бир түгмәнниң йенидин түгмәнчи вә униң икки балисиниң жәсәтлири тепилған. Бу ачарчилиқ вақтида түгмәнгә адәмләрниң айлап үгүт (ун тартилидиған ашлиқни соруп, тасқап тазилап, түгмәнгә қуйғидәк қилиш) апармиғанлиғиниң бәлгүси болди. Адәмләрдә қорқунуч, кәлгүсигә ишәшсизлик билән қараш әһвали пәйда болуп, улар ачтин өлмәс үчүн қолида қалған мүлкини ат-ешәкләргә артип, макан-жайлирини ташлап, Ғулжа тәрәпкә кетишкә мәжбур болди. Уларниң бир мунчилири у яққа йетәлмәй, йолларда ачлиқтин өлүп кәткән. Әнди Ғулжа тәрәпкә аман-есән йетип барғанлар ачарчилиқтин қутулиду. Сәвәви, Йәттисуда ачарчилиқ болуватқанда, у яқниң адәмлири болса, дуниядин беғәм һаят кәчүргән. Йәттису билән Или өлкисиниң бир-биригә йеқин һәм йәр-су шараитиниң охшаш болушиға қаримай, Йәттисуда шәпқәтсиз ачарчилиқ болған. Адәмләрниң жутлирини ташлап, кетишигә бағлиқ аһалиниң сани азийип, йезилар чөлдәрәп кетиду. Мәсилән, XX әсирниң бешида Түгмән йезисида 93 аилә, әнди Удутида 44 аилә яшиған болса, 1932-жили Удута билән Түгмәнни башқурған йеза Кеңишиниң тәркивидә 81 аилә қалған. Адәмләр етизлардин башақ терип, һаят кәчүрүшкә мәжбур болди. Мошу вақитта бурунқи байлар колхоз түзүмини йоқитиш үчүн аһали арисида колхозларға қарши тәтүр тәшвиқат ишлирини жүргүзүп, зиянкәшлик һәрикәтләрни қилип, колхозларниң ат-улақлирини һайдап кәткән, етизларда пишип турған ашлиқларға, ашлиқ амбарлириға от қойған, колхозчиларни уруп-соқуп қорқутқан, партия, комсомол вә йеза егилиги активистлириға сүйиқәстлик қилған, чач қойған жигитләрниң чачлирини жулуп, костюм кийгән адәмләрни «калтә чапанлар» дәп урған. 1931-жили әтиязлиғи дүшмәнләр Байсейит йеза Кеңишиниң рәиси Һасан Сетиевни етизда палта билән чепип өлтүриду. Йезиларда колхозларниң мүлкини сақлаш үчүн комсомол-яшлардин мәхсус топлар қурулуп, улар кечилири ухлимай, сақчилиқ қилған.

Колхозларни тәшкилий вә егилик жәһәттин мустәһкәмләш үчүн Кеңәш һакимийити йезиларда МТСларни қурди. МТСлар Йеңишәр, Қариторуқ, Чоң Чиған, Чоң Ақсу, Кичик Ачиноқа охшаш йезиларда пәйда болуп, уларниң қолида төрт йүздин ошуқ трактор, йүзгә йеқин комбайн, бир нәччә жүк автомашиниси вә уруқ чечиш, чөп чепиш, тирна охшаш йеза егилиги техникилири болған. МТСларниң механизаторлири әтиязлиғи терилғу вә ашлиқ жиғиштуруш ишлириниң асасий қисмини орунлап, әмгиги үчүн колхозлардин ашлиқ, мал вә башқа йеза егилиги мәһсулатлирини алди. Қишлиғи механизаторлар МТСниң ишханилирида йеза егилиги техникилирини жөндәш билән шуғулланди. МТСларниң йенида механизаторларни тәйярлайдиған қисқа мүддәтлик курслар ечилип, уларда йезилардин кәлгән яшлар оқуп, механизаторлуқ кәсипләрни егиләшкә башлиди. Бурун өз алдиға ишлигән яғашчи, төмүрчи охшаш һүнәрвәнләр колхозға әза болуп киргәндин кейин, колхоз егилигини тәрәққий әткүзүш үчүн әмгәк қилидиған болди.

1932-ж. ахирида Кеңәш Иттипақида паспорт системиси киргүзүлүп, йеши 16 яштин жуқури болған шәһәр хәлқигә, ишчи поселкилири билән наһийә мәркизлириниң турғунлириға паспорт берилип, әнди йеза хәлқигә, йәни колхозчиларға берилмиди. Колхозчилар йеза Кеңиши тәрипидин берилидиған ройхәт бойичә һесапқа елинидиған болуп, улар өзлириниң турушлуқ жайидин башқа йәрләргә өз әрки билән көчүп кетиштин мәһрум болди, йәни уларни колхозларға мәжбурий жәһәттин бағлап қойди. Бу әһвал 60-ж. бешиғичә можут болған.

Колхоз түзүми шәкиллинишниң мурәккәп, пажиәлик жиллири зор чиқимлар һәм қурванлиқлар билән биллә маңди. Бирақ колхозчиларниң йеза егилик ишлирини бирлишип, жүргүзүшигә вә қолда бар техникини үнүмлүк пайдилинишиға бағлиқ колхозларниң терилғу мәйданлири өсүп, данлиқ зираәтләрниң һосули билән мал сани өсүшкә башлиди. Мәсилән, 1934-жили «Қизил Октябрь» колхози дөләткә 100 центнер ашлиқ өткүзүп, колхозчиларниң һәр бир әмгәк күнигә бәш килограммдин ашлиқ бөлүп бәргән болса, 1935- жили һәр бир колхозчиға бир аз өлчүк йәр вә бирдин мозай, ғунжун һәқсиз берилгән. Терилғу йәрләр түгәл дегидәк колхозларниң хусусиға өтти. 1935-жили октябрь ейида Қазақстан Жумһурийитиниң он бәш жиллиғи тәнтәнисигә қатнишиш үчүн Алмутиға кәлгән СССР Мәркизий Ижраий Комитетиниң рәиси М.И. Калинин жумһурийәт рәһбәрлири билән «Социалды» (һазирқи Талғир наһийәсидики Туздыбастав йезиси) колхозиға берип, колхоз рәиси Абдумежит Исқақовниң қолиға йәрни мәңгүлүк пайдилиниш һәққидики актни тәнтәнлик һалда тапшурған. 1937-жили колхозларға бирдин «Газ» жүк автомашинилири берилгән. «Кеңәш» колхозидики автомашинини Илияс Сасиқов дегән адәм һайдап, униң ярдәмчиси Йолдаш Шәрипов болған. 1940-жили 20 колхоз Москвада өткүзилидиған Пүткүлиттипақлиқ йеза егилиги көргәзмисигә қатнишиш һоқуқиға егә болди. Уйғур йезилиридики ушшақ дехан егиликлирини колхозларға бирләштүрүш йолида Илахун Тохтахунов, Муса Өмәров, Мисир Сәйдуллаев, Һашим Һошуров, Һошурахун Абдурахманов, Яқуп Дуганов вә башқилар тәр төкүп, көп ишларни қилған.

Тәқипләш. 1917- жилқи Октябрь инқилавидин кейин, Кеңәш Иттипақида бегуна адәмләрни наһәқтин-наһәқ әйипләп, тәқип қилиш бир нәччә қетим орун алған. Тәқипләшниң әң күчәйгән дәври 1937-жилдин 40-жилларниң ахириғичә давам қилинип, бу дәвирдә Қазақстанда йүз миңдин ошуқ адәмгә «хәлиқ дүшмини» дегән қалпақ кийгүзүп, уларни аммивий йосунда тәқип қилған. Ички ишлар Хәлиқ комиссариатиниң (НКВД) хадимлири «хәлиқ дүшмәнлирини » кечиси өйлиридин, күндүзи иш орунлиридин қамаққа алған. Адәттә «хәлиқ дүшминини » кечиси, йәни у өйидә дуниядин беғәм ухлаватқанда, қамаққа алған. Сәвәви, бу мәзгилдә қамаққа елинидиған адәм һеч нәрсидин хәвири болмай, уйқилиқ мәңдәп кетип, өйидики муһим хәтләрни, һөжжәтләрни вә сүрәтләрни йоқитип, йошуруп яки башқа биригә берип үлгүрәлмәйду дегән. НКВД хадимлири «хәлиқ дүшминини» қамаққа елиш үчүн униң өйигә кечиси берип, ишигини уруп, ухлаватқан адәмләрни охитип, өйгә киргәндин кейин, салам-саатсиз «хәлиқ дүшминигә»: «Сиз қамаққа елиндиңиз. Дәрру кийиниң» дегәнгә охшаш сөзләрни ейтип, униң «дүшмән» екәнлигини дәлилләп беридиған нәрсиләрни тепиш үчүн өйниң ичини оңтәй-тоңтәй қилип ахтурған. Әнди уйқилиқ беши гаңгирап қалған «хәлиқ дүшмининиң»: «Немә үчүн» дегән соалиға НКВД хадимлири: «Уни кейин билисиз. Биз билән жүрүң» дәп, уни өйидин елип кетәтти. Әнди «хәлиқ дүшмини» дәп қамаққа елинған адәмләрни «шпион», «жасус», «бузғунчилиқ ишларни уюштурғучи» дегәнгә охшаш адәмниң әқлигә сиғмайдиған ойдурмилар билән әйиплигән. «Хәлиқ дүшмәнлириниң» ишлириниң йеримидин көпәригини сот органлири әмәс НКВД коллегияси-«үчлүкләрниң» (наһийәлик партия комитетиниң биринчи кативи, наһийәлик ижраий комитетиниң рәиси вә НКВД-ниң йәрлик бөлүмчисиниң башлиғидин қурулған) алаһидә мәжлислиридә прокурор вә адвокатсиз қариған. «Үчлүкләрниң» мәжлисидә қаралған адәмләрниң һәр үч адиминиң биригә өлүм жазаси берилгән. Жаза тоғрисида жазаланғучи дава қилиш һоқуқидин мәһрум қилинған. Өлүм жазасиға һөкүм қилинғанларни кечиктүрмәй, етип өлтүргән.

Тәқипләшниң нәтижисидә Кеңәш дөлитиниң вә партияниң көрнәклик әрбаплири, язғучилар, шаирлар, вә башқа саһаларда ишләп, хәлқигә садиқ хизмәт қилған адәмләр жисманий йоқ қилинған. Уларниң арисида Йәттисуда Кеңәш һакимийитини орнитишқа паал қатнашқан инқилапчи, көрнәклик дөләт вә партия әрбаби Абдулла Розибақиев, алдиңқи қатарлиқ мәрипәтчи Исмайил Тайиров, ақ казакларниң атамани Дутовни етип өлтүргән Махмут Ғожамияров, Йәттисуда Кеңәш һакимийитини орнитиш вә уни мустәһкәмләшкә паал қатнашқан, Челәк наһийәлик ижраий комитетиниң рәиси Муса Розиев, көрнәклик зиялилардин Абдулла Абдуллин, Баһавдун Қудрәтулин, Абдулла Исмайилов, Музәппәр Әхмәтов, Мәхпир Имашев, Летип Әнсәрий, Өмәр Закиров, Зия Саттаров, в.б. Егиликләргә рәһбәрлик қилғанлардин Һошурахун Абдурахманов, Тоқа Ишимов, Хәйрулла Кәримов, Абдурусул Розиқулов, Розахун Сабиров, Үсүп Тохтибақиев в.б. «Хәлиқ дүшмини» дәп етилғанларниң арисида аддий колхозчи деханлар билән моллиларму болған. Әнди наһәқтин-наһәқ 5жил, 10жил вә униңдинму көп мүддәткә жазаға кесилгән «хәлиқ дүшмәнлири» түрмиләр билән Қарағанда шәһиридики мәхсус режимлиқ әмгәк билән түзитиш вә Сибирьниң жаңгаллиридики әмгәк лагерьлириға һайдалған. Лагерьларда мәһбуслар қариғай кесип, яғач тәйярлаш, хаңларда көмүр қезиш, канларда руда чиқириш, төмүр йолларни ясаш охшаш еғир ишларни орунлашқа мәжбур болди. Атақлиқ уйғур шаири Һезим Искәндәров 1937-жили «хәлиқ дүшмини» дәп тутқунға елинип, дәсләп Сибирьниң бир лагерида он жилдәк жапа тартип, кейин, йәни лагерьдин азатлиққа чиқип, йәнә он жилчә әркин ижат қилиш вә әсәрлирини нәшир қилиш имканийәтлиридин мәһрум болған. «Хәлиқ дүшмәнлири» тутқунға елинип кәткәндин кейин, уларниң аяллирини Ақмола шәһиридики Алжир (Вәтәнгә хаинлиқ қилғанлар аяллириниң Ақмола лагери-Акмолинский лагерь жен изменников Родины) дегән лагерьда тутқан. Мәзкүр лагерьдики аялларниң арисида Муса Розиевниң аяли, 1927-жилдин Кеңәш Иттипақи Коммунистик партиясиниң әзаси, Челәк наһийәлик ижраий комитетиниң жавапкәр кативи болуп хизмәт қилған Зәйнәп Жапароваму болған. Улуқ Вәтән уруши жиллирида бу лагерьниң мәһбуслири тоқуған һәм тиккән иссиқ кийим-кечәкләр уруш мәйданлириға әвитилгән. «Хәлиқ дүшмини» дегән тәқипкә әр кишиләрла әмәс, аялларму учриған. Мәсилән, Ғалжат йезисида колхозниң илғар деханлириниң бири болған Зивхан Сасиқова һеч бир гунаси йоқ, тутқунға елинип, Сибирьдики әмгәк билән түзитиш лагерида еғир жисманий әмгәкниң азавидин шу йәрдә өлүп кәткән. Әнди ата-аниси тутулуп кетип, егисиз қалған балилирини балилар өйлиригә тапшурған. «Хәлиқ дүшмәнлириниң» уруқ-туққанлирини партия һәм комсомол қатарлиридин чиқирип, ишлиридин бошитип, балилирини комсомол сепигә қобул қилмиған. Уйғур һәм Яркәнт (һазирқи Панфилов) наһийәлиридин тутулуп кәткән «хәлиқ дүшмәнлириниң» бала-жақилирини чегариниң әтрапида яшашқа болмайду дәп, уларға 24 саатниң ичидә турған жайлиридин көчүп кетишкә буйруқ берилгән. Челәк йезисиға мәжбурий көчүрүлгән адәмләрниң арисида Махмут Ғожамияровниң қери аниси билән оғли Туғлуқму болған. «Хәлиқ дүшмининиң » бала-жақисиға ғәмхорлуқ қилиш жинайәт дәп һесапланғанлиқтин, дост-бурадәрлири, тонуш-билишлири һәтта уруқ-туққанлириму өзлирини, улардин жирағирақ тутушқа тиришқан. Әнди дәһшәтлик әмгәк лагерьларда өлмәй, өзлиригә кесилгән жазани аман-есән өтәп болуп, туғулған жутлириға қайтип кәлгәндин кейинму, «хәлиқ дүшмини» болуп, тутқунда болған адәмләрдә хатиржәмлик болмиған. Сәвәви, улар лагерьдин бошитилғини билән техи ақланмиған еди. Пәқәт 50-жилларниң бешидин тартип, Кеңәш Иттипақиниң сот органлири әлниң һәр хил жайлиридики түрмиләр билән лагерьларда наһәқтин-наһәқ азапланған адәмләрниң «қилмишлирини» қайтидин қарап, уларда һеч бир қилмишниң йоқ екәнлигини ениқлап, бегуна тәқипкә учриған адәмләрни ақлашқа башлиди.

Улуқ Вәтән уруши дәври. 1941-ж. 22- июнь күни фашистлиқ Германия Кеңәш Иттипақиға қарши уруш ечип, униң йеригә бесип кирди. Шу чағда, Кеңәш Иттипақиниң тәркивидә яшаватқан башқа хәлиқләргә охшаш Йәттису уйғурлириму өз елиниң мустәқиллигини қоғдаш үчүн қолға қурал елип, жәң мәйданлириға атланди. Әр кишиләр урушқа кәткәндә, йезиларда ишчи күчи йетишмәй, өйниң һәм таланиң, йәни йеза егилиги ишлири ( йәр һайдаш, уруқ чечиш, ашлиқ суғириш, ома оруш в.б.) аялларниң, балиларниң һәм бовай-момайларниң зиммисигә чүшти. Қучиғида балиси бар аяллар балилирини һапаш қилип, ишләшкә мәжбур болди. Йезиларниң хәлқи әтияздин тартип та кәч күзгичә етиз-ериқларда ишләп, жиғқан ашлиғини уруш мәйданилириға әвитип турди. 1941- жили Уйғур наһийәсиниң колхозчилири өзлиригә тапшурулған нормини ашуруп орунлап, йәнә уруш мәйданлириға қошумчә миң пут ашлиқ әвәткән. Адәмләр етизларда ома оруп жүрүп, төвәндики қошақларни ейтқан:

 

Кечиси ома оруп, Кечиси орған ома,

Қоллар қапирип кәтти. Етизларда бағ қалди.

Шум пәләкниң зәрдави Аз күн ойнап айрилдуқ

Берип жүрәккә йәтти. Жүрәкләрдә дағ қалди.

 

Ажиз бешимниң шори, Айдин кечиләр йоруқ,

Айдиңда ома оруш. Оғақ қолда һәмрайим.

Бизләрни вәйран әткән, Урушқа кәткән әрләр,

Атаңға наләт уруш. Аман янсун худайим.

 

Колхозлардики автомашинилар билән тракторларни Қизил Армияниң еһтияжи үчүн уруш мәйданлириға әвәтивәткәнликтин йезиларда ат-улақ йетишмәй, ашлиқни өкүз-һарвуларда яки ешәкләр билән өкүзләргә артип тошуған. Механизатор жигитләр уруш мәйданлириға кәткәндә, тракторлар билән комбайнларниң рулиға қизлар егә болди. Шуларниң бири, Уйғур наһийәсидики «Әмгәк» колхозиниң тракторчиси Тохтихан Розахунова болуп, у өзиниң пидакарәнә әмгиги билән пүткүл Кеңәш Иттипақиға тонулуп, Ленин вә Әмгәк Қизил Туғ орденлири билән мукапатлинип, Қазақстан Алий Кеңишиниң депутати болуп сайланған. Уруш жиллирида аяллар етиз-ериқ ишлиридин башқа тағда қариғай кесип, уни мәһәллигә тошуш, бора көйдүрүш охшаш ишларни орунлиған. Қишлиғи аял-қизлар билән момайлар өйлиридә олтирип, қизил әскәрләргә әвәтиш үчүн жуңдин жип егирип, пәләй, пайпақ тоқуған, териләрни әйләп, иссиқ жугиларни тиккән. Улар тоқумчилиқ қилип олтирип, қошақларни ейтқан. Төвәндә шу қошақлиридин қисқичә үзүндә:

Егирип турған жипимниң

Һәммиси пәләйгә

Қизил әскәр аман болса,

Бизниң тәләйгә.

 

Самолетлар учиду.

Германни бомбилап,

Гитлер чүшти тәхтидин

Кирпә охшаш домилап.

1941-жили Уйғур наһийәсиниң турғунлири 140 миң сом ахча жиғип, уни мәмликәтни мудапийә қилиш фондиға әвәткән. Чоңларға ярдәмлишиш үчүн мәктәп оқуғучилири дәристин кейин һәм тәтилгә чиққанда, етиз-ериқ ишлириға қатнашти. Йеза хәлқигә озуқ-түлүкни аилидики адәм санини һесапқа елип, норма билән бәрди. Әтияз кәлгәндә, адәмләр ешәкләргә минип яки пиядә етизлиқларға берип, күзлүги ашлиқ жиғиштурған вақтида йәргә төкүлүп кәткән яки чашқан төшүклиридики буғдайларни жиғип, өйлиридә суюқ аш, омач охшаш тамақларни тәйярлап йегән. Кейин, йәр-жаһан көкәргәндә, ушшақ балилар идир-қирларни кезип, сериқчечәк, момулақ, мәргән пияз, текә сақал, тошқан пути, ялғуз қулақ, жәмбил, мамкап, бедә көки охшаш озуқлуққа ярайдиған гия-чөпләрни жиғқан. Бу чөпләрни унға қошуп нанларни пишәргән яки суюқ ашқа салған. 1942-жили 24-августта Дөләт Мудапийә Комитетиниң «Қарағанда көмүр бассейнида көмүр қезишни арттуруш бойичә пәвқуладдә чариләр һәққидә» дегән қарарни қобул қилишиға бағлиқ Қарағанда шахтилирини турақлиқ ишчи күчи билән тәминләш үчүн йезилардин яш жигитләрни Қарағандиға әвәтти. Жигитләр Қарағанда вилайитидики фабрика-заводи оқуши (фзо) мәктәплиридә алтә ай оқуп, хаңчи кәспини алғандин кейин, шахтиларда ишлигән. ФЗОға жигитләр билән биллә қизларму барған. ФЗОниң мәктәплири тамамлиған қизлар урушта вәйран болған жайларни әксигә кәлтүрүш, қариғай кесиш охшаш ишларни орунлиған. Урушта вәйранчилиққа учриған Сталинград (һазирқи Волгоград) шәһирини әксигә кәлтүрүш үчүн жүргүзүлгән ишларға шуңқарлиқ Аминәм, челәклик Гүлшәм, кәтмәнликләр Заһирәм һәм Алимхан охшаш уйғур қизлири қатнашқан. Уларниң арисидин Заһирәм көрсәткән әмгиги үчүн 1943- жили комсомолниң жигирмә бәш жиллиғида Сталинград комсомоли тәрипидин қол саат билән мукапатланған. Әнди Қизил Армияниң тәркивидә болуп, немис-фашист әскәрлиригә қарши уруш мәйданлирида жасарәтлик көрсәткән уйғур жәңчилири Кеңәш дөлитиниң орден һәм медальлири мукапатланған. Байсейитлиқ жәңчи Вәлидин Низамдинов 1945-ж. 24-июнь күни Москвада Қизил мәйданда өткән Ғалибийәт парадиға қатнашқан. Уйғурларниң арисида узунағашлиқ Дадаш Бабажанов, яркәнтлик Сулһи Лутфуллин билән султанқорғанлиқ Мәсим Яқуповлар Кеңәш Иттипақиниң Қәһримани дегән атаққа егә болса, 1995-жили, йәни Улуқ Ғалибийәтниң 60 жиллиғида Қазақстан Жумһурийитиниң Президенти Н.Ә. Назарбаев өзиниң пәрмани билән ачиноқилиқ Мөрдүн Тейиповқа «Хәлиқ Қәһримани» дегән атақни бәрди.

Уруштин кейинки дәвир. Улуқ Вәтән урушидин кейинки течлиқ һаят Йәттису уйғурлириға ижтимаий-ихтисадий вә мәдәний жәһәттин тәрәққий етишигә имканийәт яратти. 50-ж.башлирида хәлиқни озуқ-түлүк билән, йеник вә тамақ санаитини хам әшия билән тәминләш үчүн Кеңәш һакимийитиниң кичик колхозларни чоң колхозларға бирләштүрүшигә вә турғунларниң аилә шараитиға яки хизмәт баби билән башқа жайларға көчүп кетишигә бағлиқ көплигән ушшақ йезилар пүтүнләй йоқап кетип, уларниң өйлириниң орнида әски тамлири қелип, намлири өчүп кәтти. Шундақ изи өчүп, нами унтулуп, йоқап кәткән йезиларниң арисида Челәк тәвәсидики Кейиквай йезиси билән өтмүштә Довун йезисиниң әтрапиға жайлашқан Гомба, Сериқбулақ, Қача, Қошяғач охшаш нурғунлиған ушшақ йезилар болди. Кейиквай йезиси XX әсирниң бешида Йәттисудики әң гөзәл жутларниң бири болған. Йеза бәш мәһәллидин тәшкил болуп, униңда миңға йеқин адәм яшиған. Кейиквайда мәдрисә вә мечитлар можут болған. Йеза хәлқи мевилик көчәтләрни тикип бағларни һасил қилған. Мәсилән, молла Һосман беғи, мәдрисә беғи, Шәмши беғи, Тәжәм беғи в.б. 1953-жили Кейиквайни Тәшкәнсаз тамака совхозиға бирләштүрүшигә бағлиқ қириқ өйлүк кейиквайлиқниң Тәшкәнсазға көчүп кетишидин кейин, Кейиквай йезисиниң орни әски тамлиқ жайға айлинип кәткән. Әнди Бағ Кәтмәнниң хәлқи өзигә қандаш болған Чоң Кәтмән йезисиға көчүп чиқти.

1954-1955-жиллардин башлап Шинжаңдин уйғурлар Кеңәш Иттипақиниң тәркивидә болған Қазақстанға көчүп чиқишқа башлиди. Көчүп чиққанларниң көпчилиги 1918-жилқи ату пажиәси вә колхоз қурулуши дәвридики ачарчилиқ жиллирида Йәттисудин Или өлкисигә өтүп кәткәнләр еди. Кеңәш Иттипақиға көчүп кәлгәнләрниң арисида аддий деханлардин башқа Абдрим Әхмәдий, Ғени батур, Зия Сәмәдий вә Зунун Тейипов (1944-45-жиллардики Шәрқий Түркстан хәлқиниң миллий-азатлиқ инқилавиниң тәшкилатчилириниң бири, генерал-майор) охшаш хәлқимизниң мунәввәр пәрзәнтлириму болған. Көчүп чиққан уйғурларға Қазақстан һөкүмити ғәмхорлуқ қилип, уларниң бәзи бирлиригә ярдәм пул, бирдин кала, төрт-бәштин қой-өшкә вә өй-жайларни берип, колхозларға ишқа орунлишишиға ярдәм көрситиду. Әнди кейинки мәзгилләрдә (1962-жили) өй-жайини, мал-мүлкини ташлап қоюп, бирдин орун-көрпә вә бала-жақиси билән қечип, чегаридин аман-есән өтүвалған уйғурлар дәсләп орунлашқан йәрлиридики адәмләрниң өйлиридә ижаригә олтарған яки уруқ-туққанлириниң өйлиридә вақитлиқ турған. Кейин улар һөкүмәт тәрипидин берилгән йәрләргә өй-жайларни селишқа башлиди. Көчүп кәлгән уйғурларниң көпчилиги дехан болуп, улар деханчилиқ кәспини Йәттисудики колхоз-совхозларниң егиликлиридә давамлаштуруш үчүн етиз- ериқ ишлириға киришип кәтти. Шинжаңдин уйғурларниң көчүп келиши билән ату, ачарчилиқ вә уруш жиллирида азийип кәткән йезиларниң хәлқи қайтидин көпийип, колхоз-совхозларда ишчи күчи өсүп, нәтижисидә йеза егилиги тәрәққий етишкә башлайду. Уйғурларниң Шинжаңдин Кеңәш Иттипақиға көчүши 1964-жилғичә давам қилинған. Кейинирәк бу уйғурларниң бәзи бирлири өзлириниң орунлашқан жайлиридин көчүп кетип, Алмута шәһири билән униң әтрапидики мәһәллиләргә вә Кеңәш Иттипақиниң башқа шәһәр-йезилириға жайлашти.

1957-жили Кеңәш һакимийити хәлиқни озуқ-түлүк билән тәминләшни чоң егиликләр һәл қилиду дәп, ажиз вә ушшақ колхозларниң асасида совхозларни қурди. 1958-жили март ейида СССР Алий Кеңиши «Колхоз түзүмини техиму тәрәққий әттүрүш вә машина-трактор станциялирини қайтидин қуруш тоғрисида» дегән қанунни қобул қилғандин кейин, колхозларниң өзлири йеза егилиги машинилирини сетивелиш вә пайдилиниш мүмкинчилигигә егә болди. Мундақ шараитта МТСлар өз әһмийитини йоқитип, колхозларға керәк әмәс болуп қалди. МТСларниң йеза егилик техникиси колхозларға сетилип берилди. Колхоз-совхозларниң егиликлиридә автомашина, трактор, комбайн охшаш йеза егилиги техникилири көпийишкә башлиди. 1959-жили Кәтмән йезисидики Чапаев намидики МТСта наһийәлик шофер- механизаторларни тәйярлайдиған кәспий-техникилиқ училище ечилди. Әнди колхозчиларниң әмгәк күнигә ашлиқ әмәс, пул беридиған болди. Бу пул колхозларниң дөләткә сатқан йеза егилик мәһсулатлиридин чүшкән. Йәттису уйғурлириниң арисидин язғучи-шаирлар, рәссам-сәньәткарлар, артистлар, инженер-техниклар, йеза егилик мутәхәссислири, илғар деханлар билән қойчилар, муәллимләр, дохтурлар, һәрбий хизмәтчиләр, милиция хадимлири, тижарәтчиләр, алимлар, дөләт әрбаплири вә башқа кәсип егилири йетилип чиқти. Әнди йеза егилигиниң тәрәққиятиға интайин зор һәссилирини қошуп, әмгәклири билән шөһрәт қазанған уйғурлар Кеңәш Иттипақиниң әң алий нами Социалистик Әмгәк Қәһримани дегән атаққа егә болуп, Ленин ордени вә «Оғақ вә Болқа» алтун медали билән мукапатланған. Улар: Авдун Қадиров, Адаләт Зәйнавдинова, Ғожа Илиев, Закир Минәмов, Мәрийәм Ниязова, Раһиләм Сейитова, Үзәр Үсәнов вә Һапиз Әмәтов.

1960-жили Чоң Ақсу йезисида дәсләпки миллий уйғур нахша-уссул ансамбли тәшкил қилиниду. 1962-жили жумһурийәт мәдәнийәт министрлигиниң қарариға бенаән, мәзкүр нахша-уссул ансамблиға «Арзу» дегән нам берилиду. 1976-жили «Арзу» ансамбли Чоң Ақсудин наһийә мәркизи Чонжа йезисиға көчирилип, шу жили вилайәтлик вә жумһурийәтлик конкурсларда биринчи орунларға егә болиду. Кейин Москвада өткүзүлгән пүткүл иттипақлиқ фестивальда иккинчи орунға егә болуп, лауреат атилиду. 1988-жили «Арзу» Польшада өткән XII хәлиқ ара фольклор фестивалиниң дипломанти аталди. «Арзу» ансамблиниң һулини қурған вә униңға рәһбәрлик қилғанлар: Қурванжан Абдурасулов, Султанмурат Рәзәмов вә Азат Бурхановлар болди. Сәньәт һәвәскарлириниң ансамблилири Йәттисуниң башқа жайлиридиму пәйда болди. Мәсилән, Челәк йезисида «Баһар», Панфилов наһийәсидә «Өсәк садаси», «Тарим» «Пәрваз» , «Шатлиқ» в.б. Алмутида «Яшлиқ», Алмута аэропортиниң йенида «Пәрваз». Панфилов наһийәсиниң «Пәрваз» ансамбли Португалиядә вә Шинжаңда өз маһарәтлирини намайиш қилип қайтқан болса, «Тәклимакан» ансамбли Уфа шәһиридә болуп өткән хәлиқ ара байқашқа қатнишип, иккинчи орунға егә болған. Әнди йезилардики клублар билән мәдәнийәт өйлириниң йенилирида йеза яшлиридин нахша-уссул ансамблилири тәшкил қилинди.

Кейинки вақитлардин башлап, Йәттисудики йезиларниң қияпити өзгирип, уларниң түз һәм тәкши кочилириниң икки тәрипигә тикилгән дәрәқләрниң йенидики заманивий өйләрниң өп-чөриси тахтай яки төмүр тахтидин ясалған қашалар билән қоршалған. Кочиларниң намлири хәлқимизниң миллий қәһриманлириниң, Улуқ Вәтән урушиға қатнашқан һәм йезиниң ижтимаий-ихтисадий вә мәдәний тәрәққиятиға өз һәссисини қошқан жутдашларниң вә башқа атақлиқ адәмләрниң исимлири билән атилидиған болди. Йезиларниң мәркизий кочилири асфальтланди. Әнди өйләргә болса, қатар номерлири берилип, уларға электр йоруғи, радио, телефон тартилған. Адәмләр тамақ пишириш үчүн газ плитисини пайдилинидиған болди. Һәр бир өйдә телевизор болуп, адәмләр бош вақитлирида, елимиздә һәм дунияда болған һәр түрлүк йеңилиқлар билән оюн-тамашиларни көрүш имканийитигә егә болди. Йеза хәлқиниң асасий қисми йеза егилиги билән шуғуллинидиған адәмләрдин тәшкил болуп, улар өзлирниң ата кәспи болған деханчилиқ, бағвәнчилиқ, һүнәрвәнчилик, мал чарвичилиғи вә сода-сетиқ билән мәшғул болса, қалғини муәллим, дохтур вә башқа мәһкимиләрниң хизмәтчилири болди. Турғунларниң балилири заманивий мәктәпләрдә оқуп билим алмақта. Йезиларда балилар бағчилириниң, ағриқханиларниң, хәлиққә хизмәт көрситиш мәһкимилириниң, мәдәнийәт өйлириниң, йәрлик һакимийәт орунлириниң заманға лайиқ беналири селинған. Қазақстан өзиниң мустәқиллигини алғандин кейин, адәмләрниң арисида ислам дининиң тәсири өсүп, қайтидин мечитлар селинишқа башлиди. Йезилардики өлүм узитиш, той-токүн вә нәзир-чирақ өткүзүш охшаш ишларға аһали тәрипидин сайланған жигит башлири башчилиқ қилидиған болди. Йезиларниң қолайлиқ жайлириға Улуқ Вәтән уруши жиллирида жәң мәйданлирида қаза тапқан жутдашлирини әстә сақлаш үчүн ядикарлиқларни орнитип, 9-май вә башқа күнләрдә гүлләрни қоюп, урушларда қурван болған жутдашлирини әсләйдиған болди. Әнди йезиларниң әтрапидики алма-өрүклүк йоған бағлар бурун колхоз- совхозларниң болса, кейин йәни өткән әсирниң 90-жиллириниң бешидин башлап, шәхсләрниң мүлкигә айлинишқа башлиди. Йезиларниң арисидики қатнаш автобуслар арқилиқ жүргүзүлмәктә. Йәттисудики қедимий уйғур йезилириниң бири болған Довун йезисиниң бүгүнки қияпитини пешқәдәм устаз Һемитахун Тохтасунов өзиниң «Довун дегән йезам бар» шеирисида төвәндикичә тәсвирләйду.

 

 

Довун дегән йезам бар. Тақ – тақ қилип кечичә,

Шу йезида изим бар. Жүрәр дехан һарвуси.

Әмгәк билән чиниққан,

Дехан оғул – қизим бар. Сайә берәр йезамға,

Йоған дәрәқ сөгити.

Алма - өрүк жигдиси, Әтрапида бәк қизиқ,

Ашқан шекәр – татлиғи. Қериларниң сөһбити

Әтрапида аршаң – су,

Һәтта дора патқиғи. Мал – варини йейилип,

Ойнар текә - сәркиси.

Жутдашлирим меһмандост, Байлиқ тошуп йезамға,

Елинмайду жозиси. Йетилмәкчи кәлгүси.

Асқиларда сүрләнгән,

Топақ билән қозиси

Миңлап гектар йәр ечип,

Дехан сирлиқ күлиду.

Етиз дала қонақ – аш, Әмгәк билән нур чечип,

Шекәр қоғун – тавузи. Мениң йезам келиду.

 

 

 

Внимание, только СЕГОДНЯ!

Leave a Comment

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *